مراسم جشن عيد‌فطر انجمن اسلامي دانشجويان دانشگاه تهران، در گلشهر كرج- سال 1337

(مرحوم آيت‌الله طالقاني، مرحوم مهندس بازرگان، شهيد استاد مطهري)

بسمه تعالي

فهرست مندرجات

پيش‌گفتار بنياد فرهنگي مهندس مهدي بازرگان 19
انسان‌بيني قرآن 23
طرح انسان در قرآن و شناخت بيشتر ما از قرآن 55
انسان در مکاتب الهي و انساني 81
تقسيمات و ديدگاه‌هاي انسان‌بيني قرآن 97
فصل 3 (ج)- دنياپردازي انسان 175
فصل 4 (د)- بُعد زماني انسان 287
فصل 5 (ه‍)- استکبار و استضعاف انسان 303
انسان‌شناسي قرآن 373
فصل 6 (و)- بُعد رواني يا بي‌ظرفيتي انسان 377
فصل 8 (ح)- بُعد عاطفي يا بُعد اخلاقي و نفساني انسان 411
فصل 7 (ز)- بُعد عقلي انسان 449
فصل 9 (ط)- بُعد اجتماعي انسان 465
فصل 10 (ي)- خودجوشي انسان 527
پيوست‌ها 557
نمايه آيات 559
نمايه احاديث و روايات 578
نمايه فارسي 579
نمايه انگليسي و فرانسه 607
 

فهرست تفصيلي مندرجات

مجموعه آثار(19)، بازگشت به قرآن(2)

پيش‌گفتار بنياد فرهنگي مهندس مهدي بازرگان 19
 

بازگشت به قرآن
جلد چهارم- انسان‌بيني قرآن
فهرست آيات تفسير شده در فصول 1 تا 3 (فصول ج، د، ه‍) به‌ترتيب سوره و شماره آيه 23
پيش‌گفتار مؤلف بر جلد چهارم بازگشت به قرآن 33
 

جلسه سي‌وچهارم، مورخ 18/2/1361
طرح انسان در قرآن و شناخت بيشتر ما از قرآن
معرفي درس دوم 55
كتاب‌شناسي قبلي 56
پل‌هاي قرآن 61
چهار زندان انسان 61
هنر قرآن و بشري نبودن آن 64
خدا بودن و خدايي شدن 69
نتايج اعتقادي و اجتماعي 75
1) دستگاه روحانيت 76
2) تفهيم و تبديل و تفرق 77
3) شعر و هنر 77
 

جلسه سي‌وپنجم، مورخ 25/2/1361
انسان در مكاتب الهي و انساني
آغاز مطلب 81
توجه وسيع قرآن به انسان در مقايسه با ساير اديان 82
عناوين و اسامي انتخابي قرآن براي انسان 83
توجه انسان به انسان 84
منظور قرآن از توجه و توصيف انسان 88
پويايي دوطرفه يا ديناميسم دوجانبه‌ي قرآن درباره‌ي انسان 91
 

جلسه سي‌وششم، مورخ 29/2/1361
انسان‌بيني قرآن، تقسيمات و ديدگاه‌ها
آغاز مطلب 97
ابعاد مختلف انسان در قرآن 98
جدول 1- فهرست فصول يا ابعاد مختلف انسان در قرآن 104
جدول 2- فهرست آيات انسان‌بيني قرآن به‌ترتيب سال‌هاي نزول (58 صفحه) 105
خلاصه جدول 2- تعداد آيات انسان‌بيني قرآن برحسب فصول و سال‌هاي رسالت 162
خلاصه جدول2- تعدادکلمات درآيات انسان‌بيني قرآن برحسب فصول... 163
 

جلسه سي‌وهفتم، مورخ5/3/1361
جدول كلي فصول انسان‌بيني قرآن
آغاز مطلب 165
مروري كلي بر جدول انسان‌بيني قرآن 166
شكل 1- منحني توزيع آيات انسان‌بيني قرآن در دوران رسالت 167
شكل 2- منحني توزيع نسبي آيات انسان‌بيني قرآن در دوران رسالت 168
شكل 3- منحني توزيع آيات ابعاد دنياپردازي، مالي، زماني، اخلاقي و... 169
 

فصل 3 (ج)- دنياپردازي انسان
يا
انسان‌بيني قرآن از نظر علائق زندگي
آغاز مطلب 175
جدول 3- توزيع آيات فصل 3 (ج)، دنياپردازي انسان به‌ترتيب سال‌هاي نزول 176
ترجمه و توضيح آيات دنياپردازي انسان از رديف: (ج-1) تا (ج-15)
ج- 1) عصر(103) / 2، سال اول بعثت 185
ج- 2) تكاثر(102) 1 و 2، سال اول بعثت 185
ج- 3) ليل(92) / 4 تا 11 و 17 تا 20، سال دوم بعثت 187
ج- 4) ماعون(101) / 2 و 3، سال دوم بعثت 190
ج- 5) نجم(53) / 24، سال دوم بعثت 191
ج- 6) همزه(104) / 1 تا 3، سال سوم بعثت 192
ج- 7) اعلي(87) / 16 و 17، سال سوم بعثت 193
ج- 8) عاديات(100) / 6 تا 8 ، سال سوم بعثت 193
ج- 9) نازعات(79) / 38، سال سوم بعثت 195
ج- 10) بلد(90) / 5 تا 7 و 11 تا 16، سال سوم بعثت 195
ج- 11) قلم(68) / 12 و 14 و 15، سال سوم بعثت 197
ج- 12) فجر(89) / 17 تا 20 ، سال سوم بعثت 198
ج- 13) حاقه(69) / 33 و 34 ، سال سوم بعثت 199
ج- 14) معارج(70) / 19 تا 21 و 24 و 25، سال سوم بعثت 199
ج- 15) مطففين(83) / 1 تا 3، سال سوم بعثت 201
 

جلسه سي‌وهشتم، مورخ 12/3/1361
فصل 3 (ج)- دنياپردازي انسان
ترجمه و توضيح آيات از رديف: (ج- 16) تا (ج- 37)
آغاز مطلب 203
ج- 16) حجر(15) / 2 و 3، سال چهارم بعثت 204
ج- 17) قلم(68) / 17 تا 27، سال چهارم بعثت 204
ج- 18) معارج(70) / 42، سال چهارم بعثت 206
ج- 19) طور(52) / 11 و 12، سال چهارم بعثت 206
ج- 20) مزمّل(73) / 11، سال چهارم بعثت 206
ج- 21) طه(20) / 131، سال چهارم بعثت 208
ج- 22) دهر(76) 7 تا 9، سال پنجم بعثت 210
ج- 23) عصر(103) / 3، سال پنجم بعثت 212
ج- 24) فصلت(41) / 6 و 7، سال پنجم بعثت 213
ج- 25) روم(30) / 7 و 8 ، سال ششم بعثت 214
ج- 26) جاثيه(45) / 35، سال هشتم بعثت 216
ج- 27) تغابن(64) / 14 تا 16، سال هشتم بعثت 216
ج- 28) روم(30) / 38، سال نهم بعثت 218
ج- 29) اسراء(17) / 100، سال نهم بعثت 219
ج- 30) انعام(6) / 29، سال دهم بعثت 220
ج- 31) عنكبوت(29) / 64، سال يازدهم بعثت 220
ج- 32) سبا(34) / 34 تا 39 ، سال يازدهم بعثت 221
ج- 33) قصص(28) / 57 تا 60 ، سال دوازدهم بعثت 224
ج- 34) نجم(53) / 29 و 30 ، سال دوازدهم بعثت 227
ج- 35) كهف(18) / 46 ، سال دوازدهم بعثت 227
ج- 36) لقمان(31) / 33، سال دوازدهم بعثت 230
ج- 37) شوري(42) / 20 و 27 و 36، سال سيزدهم بعثت 230
 

جلسه سي‌ونهم، مورخ 19/3/1361
فصل 3 (ج)- دنياپردازي انسان
ترجمه و توضيح آيات از رديف: (ج- 38) تا (ج- 49)
ج- 38) فاطر(35) / 5، سال اول هجرت 235
ج- 39) محمد(47) / 36 تا 38، سال اول هجرت 236
ج- 40) انفال(8) / 28، سال اول هجرت 238
ج- 41) نحل(16) / 75 و 76 و 107، سال دوم هجرت 240
ج- 42) جمعه(62) / 11، سال دوم هجرت 243
ج- 43) آل‌عمران(3) / 134 تا 136، سال دوم هجرت 243
ج- 44) منافقون(63) / 9 و 10، سال سوم هجرت 246
ج- 44)مكرر آل‌عمران(3) / 14، سال سوم هجرت 247
ج- 45) توبه(9) / 38، سال چهارم هجرت 250
ج- 46) يونس (10) / 7 و 8 ، سال چهارم هجرت 251
ج- 47) حديد(57) / 11 تا 14 و 20 ، سال پنجم هجرت 252
ج- 48) نحل(16) / 96 ، سال پنجم هجرت 255
ج- 49) نور(24) / 22، سال پنجم هجرت 256
 

جلسه چهلم، مورخ 26/3/1361
فصل 3 (ج)- دنياپردازي انسان.
ترجمه و توضيح آيات از رديف: (ج- 50) تا (ج- 54)
آغاز مطلب 259
ج- 50) انعام(6) / 32، سال ششم هجرت 260
ج- 51) رعد(13) / 26، سال هفتم هجرت 261
ج 52) قصص(28) / 77، سال هفتم هجرت 261
ج- 53) نساء(4) / 36 تا 38 ، سال هشتم هجرت 263
ج- 54) كهف(18) / 28، سال هشتم هجرت 265
 

جلسه چهل‌يكم، مورخ 2/4/1361
فصل 3 (ج)- دنياپردازي انسان
ترجمه و توضيح آيات از رديف: (ج- 55) تا (ج- 58)
آغاز مطلب 269
ج- 55) مائده(5) / 87 و 88 ، سال نهم هجرت 270
ج-56)، فهرست آيات 272
ج- 56)، ترجمه آيات 273
ج-56)، توضيح و تفسير آيات 275
ج- 57) بقره(2) / 275 و 276 و 279، سال دهم هجرت 281
ج- 58) انعام(6) / 140، سال دهم هجرت 285
 

جلسه چهل‌دوم، مورخ 9/4/1361
فصل 4 (د)- بُعد زماني انسان
آغاز مطلب 287
جدول شماره 4- توزيع آيات فصل 4 (د)، بعد زماني انسان به‌ترتيب سال‌هاي نزول 292
شكل 4- منحني توزيع آيات فصل 4 (د)، انسان‌بيني قرآن در بعد زماني 296
توضيح و تفسير كُلي و گروهي آيات بُعد زماني انسان 296
 

جلسه چهل‌وسوم، مورخ 16/4/1361
فصل 5 (ه‍)- استكبار و استضعاف انسان
ترجمه و توضيح آيات از رديف: (ه‍ - 1) تا (ه‍ - 9)
آغاز مطلب 303
جدول5- توزيع آيات فصل5 (ه‍)، استكبار و استضعاف انسان به‌ترتيب سال‌هاي نزول 306
شكل 5- منحني نمايش توزيع آيات فصل5 (ه‍)، استكبار و استضعاف انسان 311
ه‍ -1) صافات(37) / 34 تا 36 ، سال سوم بعثت 311
ه‍ -2) لقمان(31) / 7 ، سال ششم بعثت 313
ه‍ -3) نحل(16) / 22 و 23 ، سال هفتم بعثت 314
ه‍ -4) مؤمن(40) / 56 تا 58 و 60 ، سال هشتم بعثت 315
ه‍ -5) زمر(39) / 59 و 60 ، سال هشتم بعثت 317
ه‍ -6) جاثيه(45) / 7 تا 10 ، سال هشتم بعثت 317
ه‍ -7) روم(30) / 60 ، سال نهم بعثت 319
ه‍ -8) اعراف(7) / 146 و 147 ، سال دهم بعثت 320
ه‍ -9) سبا(34) / 31 تا 33 ، سال يازدهم بعثت 322
چند كلمه روانشناسيِ استكبار و استضعاف 323
1- شخصيت پارانويا 324
2- هذيان بزرگ‌منشي و هذيان ستم‌ديدگي 324
3- شخصيت مطيع و وابسته 325
4- شخصيت بي‌كفايت 325
 

جلسه چهل‌چهارم، مورخ 23/4/1361
فصل 5 (ه‍)- استكبار و استضعاف انسان
ترجمه و توضيح آيات از رديف: (ه‍ - 10) تا (ه‍ - 18)
استكبار و استعضاف مقارن رسالت پيغمبران گذشته 327
ه‍ -10) مؤمن(40) / 35 ، سال دوازدهم بعثت 328
ه‍ -11) ابراهيم(14) / 24 تا 22 ، سال سيزدهم بعثت 329
ه‍ -12) فاطر(35) / 42 و 43 ، سال اول هجرت 331
ه‍ -13) انفال(8) / 26 ، سال اول هجرت 332
ه‍ -14) منافقون(63) / 5 ، سال سوم هجرت 333
ه‍ -15) اعراف(7) / 40 ، سال چهارم هجرت 333
ه‍ -16) بقره(2) / 45، سال پنجم هجرت 335
ه‍ -17) نساء(4) / 172 و 173 ، سال ششم هجرت 336
ه‍ -18) انعام(6) / 93 ، سال ششم هجرت 337
نظري به‌استكبار و استضعاف مقارن رسالت پيغمبران‌گذشته و در نزد پيروان آنها 339
از نوح تا ابراهيم 339
موسي و فرعون 340
 

جلسه چهل‌وپنجم، مورخ 30/4/1361
فصل 5 (ه‍)- استكبار و استضعاف انسان
ادامه‌ي موضوع
نظري به استكبار و استضعاف مقارن رسالت پيغمبران گذشته و... (ادامه‌ي موضوع) 347
ظهور مسيح 348
كليساي مسيحيت 350
استكبار و استضعاف در اديان بشري 352
قرآن و مسيحيت 353
سير تحول شرك در جهان انسان و توجه وسيع قرآن در جلوگيري از آن 357
دامنه‌ي سياسي استكبار و استضعاف 358
دقت‌هاي خاص قرآن 359


بازگشت به قرآن
جلد پنجم- انسان‌شناسي قرآن

مقدمه‌ي بنياد فرهنگي مهندس مهدي بازرگان 375
 

جلسه‌ي چهل‌وششم، مورخ 6/5/1361
فصل 6 (و)- بُعد رواني يا بي‌ظرفيتي انسان
ترجمه و توضيح آيات از رديف: (و-1) تا (و- 8)
آغاز مطلب 377
جدول6- توزيع آيات فصل6(و)، بُعد رواني يا بي‌ظرفيتي انسان به‌ترتيب سال‌هاي نزول 379
شکل6- منحني نمايش توزيع آيات فصل6(و)، بُعد رواني يا بي‌ظرفيتي انسان 385
ترجمه و توضيح آيات بُعد رواني يا بي‌ظرفيتي انسان 385
و- 1) فجر(89) / 15 و 16 (سال سوم بعثت) 385
و-2) معارج(70) / 19 تا 21 (سال سوم بعثت) 386
و-3) مؤمنون(23) / 75 (سال پنجم بعثت) 386
و-4) نحا(16) / 53 تا 56 (سال هفتم بعثت) 387
و-5) اسراء(17) / 30 (سال هشتم بعثت) 388
و-6) هود(11) / 9 تا 11 (سال نهم بعثت) 388
و-7) روم(30) / 33 و 34 و 36 و 37 (سال نهم بعثت) 389
و- 8) اسراء(17) / 83 (سال نهم بعثت) 390
 

جلسه‌ي چهل‌وهفتم، مورخ 13/5/1361
فصل 6 (و)- بُعد رواني يا بي‌ظرفيتي انسان
ترجمه و توضيح آيات از رديف: (و-9) تا (و- 19)
آغاز مطلب 393
ترجمه و توضيح آيات بُعد رواني يا بي‌ظرفيتي انسان (ادامه از جلسه قبل) 395
و- 9) اعراف(7) / 190 (سال دهم بعثت) 395
و-10) حج(22) / 66 (سال دهم بعثت) 396
و- 11) عنکبوت(29) / 65 و 66 (سال يازدهم بعثت) 397
و-12) لقمان(31) / 31 و 32 (سال دوازدهم بعثت) 397
و-13) شوري(42) / 48 (سال اول هجرت) 398
و-14) زمر(39) / 8 و 49 (سال اول هجرت) 399
و- 15) فصلت(41) / 49 تا 51 (سال دوم هجرت) 400
و- 16)‌ اسراء(17) / 66 و 67 (سال دوم هجرت) 401
و- 17) حج(22) / 11 (سال دوم هجرت) 404
و-18) يونس(10) / 12 و 21 تا 24 (سال چهارم هجرت) 404
و-19) حديد(57) / 22 تا 24 (سال پنجم هجرت) 409
 

جلسه چهل‌وهشتم، مورخ 10/6/1361
فصل 8 (ح)- بُعد عاطفي يا بُعد اخلاقي و نفساني انسان
ترجمه و توضيح آيات از رديف: (ح-1)‌ تا (ح-12)
آغاز مطلب 411
جدول8- توزيع آيات فصل8(ح)، بُعد عاطفي يا بُعد اخلاقي و نفساني انسان به‌ترتيب... 412
شکل8- منحني نمايش توزيع آيات فصل8(ح)، بُعد عاطفي يا بُعد اخلاقي و نفساني انسان 418
ح-1) شمس(91) / 7 تا 10 (سال اول بعثت) 419
ح-2) ناس(114) / 4 تا 6 (سال دوم بعثت) 420
ح-3) نجم(53) / 23 و 24 (سال دوم بعثت) 420
ح- 4) علق(96) / 6 و 7 (سال سوم بعثت) 421
ح-5) تين(95) / 4 تا 6 (سال سوم بعثت) 423
ح-6) نازعات(79) / 37 (سال سوم بعثت) 423
ح-7) نازعات(79) / 40 (سال سوم بعثت) 423
ح- 8) فلق(113) / 3 تا 5 (سال سوم بعثت) 425
ح-9) فجر(89) / 10 و 11 (سال سوم بعثت) 426
ح- 10) مطففين(83) / 14 (سال سوم بعثت) 427
ح- 11) قمر(54) / 3 (سال چهارم بعثت) 427
ح- 12) قلم(68) / 28 تا 32 (سال چهارم بعثت) 428
 

جلسه چهل‌ونهم، مورخ 17/6/1361
فصل 8 (ح)- بُعد عاطفي يا بُعد اخلاقي و نفساني انسان
ترجمه و توضيح آيات از رديف: (ح-13)‌ تا (ح-35)
آغاز مطلب 429
ح- 13) مريم(19) / 86 و 87 (سال چهارم بعثت) 430
ح- 14) ص(38) / 2 (سال پنجم بعثت) 432
ح-15) ق(50) / 16 (سال پنجم بعثت) 432
ح-16) فرقان(25) / 43 (سال هفتم بعثت) 433
ح-17) جاثيه(45) / 7 تا 9 و 23 (سال هشتم بعثت) 433
ح-18) فصلت(41) / 34 و 35 (سال نهم بعثت) 435
ح-19) روم(30) / 29 (سال نهم بعثت) 435
ح-20) اعراف(7) / 175 تا 178 (سال دهم بعثت) 438
ح-21) حج(22) / 53 (سال دهم بعثت) 439
ح-22) يونس(10) / 74 (سال يازدهم بعثت) 440
ح-23) قصص(28) / 50 (سال دوازدهم بعثت) 440
ح-24) نجم(53) / 32 (سال دوازدهم بعثت) 441
ح-25) ابراهيم(14) / 37 (سال دوازدهم بعثت) 441
جدول توزيع آياتي از قرآن‌که داراي‌کلمات «اَفْعِدَه» و «فُؤاد» هستند، برحسب سال نزول 443
ح-26) زمر(39) / 35 (سال اول هجرت) 444
ح-27) محمد(47) / 14 (سال اول هجرت) 444
ح- 27مکرر) انفال(8) / 24 (سال اول هجرت) 444
ح-28) جمعه(62) / 2 (سال دوم هجرت) 445
ح-29) يونس(10) / 33 (سال چهارم هجرت) 446
ح-30) يونس(10) / 57 (سال چهارم هجرت) 446
ح-31) انعام(6) / 119 (سال ششم هجرت) 446
ح-32) قصص(28) / 83 (سال هفتم هجرت) 447
ح-33) نساء(4) / 27 و 28 (سال هشتم هجرت) 447
ح-34) مائده(15) / 91 (سال نهم هجرت) 447
ح-35) بقره(2) / 169 (سال نهم هجرت) 447
 

جلسه پنجاهم، مورخ 31/6/1361
فصل 7 (ز)- بُعد عقلي انسان
آغاز مطلب 449
جدول7- توزيع آيات فصل7(ز)، بُعد عقلي انسان به‌ترتيب سال‌هاي نزول 452
شکل7- منحني نمايش توزيع آيات بُعد عقلي انسان به‌ترتيب سال‌هاي نزول 460
بحث روي منحني آيات بُعد عقلي انسان 460
بحث روي جدول آيات بُعد عقلي انسان 461
 

جلسه پنجاه‌ويکم، مورخ 7/7/1361
فصل 9 (ط) بُعد اجتماعي انسان
ترجمه و توضيح آيات از رديف: (ط1-1)‌ تا (ط1-8)
آغاز مطلب 465
جدول1/9(يا ط1)- توزيع آيات بُعداجتماعي انسان(بدون آيات امت واحد)، به‌ترتيب... 468
بحث روي جدول آيات بُعد اجتماعي انسان (بدون آيات امت واحد) 470
ط1- 1) زخرف(43) / 54 (سال ششم بعثت) 470
ط1- 2) روم(30) / 22 (سال ششم بعثت) 471
ط1- 3) هود(11) / 116 و 117 (سال نهم بعثت) 471
ط1- 4) اعراف(7) / 94 تا 102 (سال دهم بعثت) 472
ط1- 5) حج(22) / 45 و 48 (سال دهم بعثت) 477
ط1- 6) فاطر(35) / 6 (سال اول هجرت) 478
ط1- 7) انفال(8) / 53 (سال دوم هجرت) 478
ط1- 8) رعد(13) / 7 و 11 (سال هفتم هجرت) 479
 

جلسه پنجاه‌ودوم، مورخ 28/7/1361
فصل 9 (ط) بُعد اجتماعي انسان
ترجمه و توضيح آيات از رديف: (ط1-9)‌ تا (ط1- 10)
آغاز مطلب (ادامه‌ي بحث از جلسه‌ي قبل) 489
ط1- 9) مجادله(58) / 22 (سال نهم هجرت) 496
ط1- 10) مائده(5) / 56 (سال نهم هجرت) 496
امت واحد خدائي 499
جدول 2/9 (يا ط2)- توزيع آيات بُعد اجتماعي انسان (امت واحد) به‌ترتيب... 499
 

جلسه پنجاه‌وسوم، مورخ...
فصل 9 (ط) بُعد اجتماعي انسان
ترجمه و توضيح آيات از رديف: (ط2-14)‌ تا (ط2-25)
امت واحد (ادامه‌ي بحث از جلسه‌ي قبل) 503
ط2- 14) اعراف(7) /159 و 160 (سال چهارم هجرت) 505
ط2- 15) يونس(10) / 19 (سال چهارم هجرت) 505
ط2- 16) نحل(16) / 92 تا 94 (سال پنجم هجرت) 507
ط2-17) بقره(2) / 143 (سال پنجم هجرت) 508
ط2-18) احزاب(33) / 20 و 22 (سال ششم هجرت) 510
ط2- 20) رعد(13) / 36 (سال هفتم هجرت) 510
ط2-21) مائده(5) / 55 و 56 (سال هفتم هجرت) 511
ط2-22) مجادله(58) / 19 و 22 (سال نهم هجرت) 511
ط2- 23) بقره(2) / 213 (سال نهم هجرت) 511
ط2- 24) مائده(5) / 53 (سال دهم هجرت) 513
ط2- 25) بقره(2) / 253 (سال دهم هجرت) 514
امت واحد و دعاهاي قرآن 515
دعاهاي فردي با خطابِ «رَبِّ» 516
دعاهاي جمعي با خطابِ «رَبَّنا» 519
 

جلسه پنجاه‌وچهارم، مورخ 17/9/1361
فصل 10 (ي)- خودجوشي انسان
ترجمه و توضيح آيات از رديف: (ي- 1) تا (ي- 11)
آغاز مطلب 527
جدول 10- توزيع آيات فصل10(ي)، خودجوشي انسان به‌ترتيب سال‌هاي نزول 531
ي- 7) اسراء(17) / 16 و 17 (سال هشتم بعثت) 537
ي- 10) روم(30) / 41 (سال نهم بعثت) 539
ي- 11) عنکبوت(29) / 40 (سال دهم بعثت) 541
 

جلسه پنجاه‌وپنجم، مورخ 1/10/1361
فصل 10 (ي)- خودجوشي انسان
ترجمه و توضيح آيات از رديف: (ي- 12) تا (ي- 17)
ي- 12) فاطر(35) / 18 (سال اول هجرت) 543
ي- 13) زمر(39) / 51 (سال اول هجرت) 543
ي- 14) انفال(8) / 55 (سال دوم هجرت) 545
ي- 15) بقره(2) / 134 (سال پنجم هجرت) 553
ي- 16) انعام(6) / 65 و 131 و 164 (سال ششم هجرت) 553
ي- 17) رعد(13) / 11 (سال هفتم هجرت) 554



 

به‌نام خدا

پيش‌گفتار

با سپاس از ايزدمنان نوزدهمين جلد از مجموعه‌ي آثار زنده‌ياد مهندس بازرگان با نام «بازگشت به قرآن(2)» آماده‌ي نشر و تقديم به علاقه‌مندان و پژوهش‌گران علوم قرآني است. اين مجموعه از نظر موضوع و محتوا در ادامه‌ي جلد هجدهم مجموعه‌ي آثار، و شامل جلدهاي چهارم و پنجم «بازگشت به قرآن» مي‌باشد و تفسيري است از آيات قرآن درباره‌ي انسان.
مهندس بازرگان در پيش‌گفتار بلندِ جلد چهارم «بازگشت به قرآن» درباره‌ي اينکه چرا دست به تفسير قرآن زده است، چنين نوشته است:
«خوش‌وقت است که اينک جلد چهارم «بازگشت به قرآن» که ان‌شاءالله مشمول عنايت حق و موجب هدايت خلق باشد تقديم به معتقدين قرآن و ملت عزيز ايران مي‌شود... و به اين ترتيب تفسير مختصري در کنار صدها هزار تفسير و تحقيق يا ترجمه و تحرير گذارده مي‌شود که طي چهارده قرن در قلمرو اسلام و خارج از اسلام، به‌دست نگارندگان و نويسندگان چه بسا داناتر از اين ناچيز و شايسته‌تر و آشناتر به لسان وحي، تأليف يا تنظيم شده است... از اين نظر و به دليل تکرار در گفتار و اسراف سرمايه‌هاي فکري و مادي و زمانيِ مملکت، شايد جا داشته باشد عرض شرمندگي و درخواست پوزش و قصد انصراف بنمايم...
سئوالي پيش مي‌آيد که پس آيه «كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِّيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَ لِيَتَذَكَّرَ أُوْلُوا الْأَلْبَابِ» و اين همه تأکيد و توصيه‌هاي قرآن که ذکر است براي مؤمنين و مردم، و بايد نه تنها خوانده و گوش داده و فهميده شود بلکه تعقل و تفکر و تفقه در آن بنمايد، براي چيست؟ ... پس همه‌ي ما حق داريم و وظيفه داريم و دعوت داريم که با بضاعت مزجاتمان از خرمن پربرکتش خوشه برگيريم و براي دنيا و آخرتمان توشه بگيريم... همه‌جا صريحاً و اکيداً به‌ما امر مي‌نمايد که در تلاوت آيات و تبعيت قرآن عقلمان را به‌کار اندازيم، دانش و دانايي داشته باشيم، تفکر نمائيم و با تدبر در قرآن، خدايي بودن آن را بيابيم.»
و در ادامه تأکيد مي‌نمايد که:
«کاري که صحيح نيست و تفسير به رأي محسوب مي‌شود اين است که خواسته باشيم عقل و علم و فکر و تدبير، و به‌طورکلي تشخيص‌هاي خودمان را به‌جاي قرآن قرار دهيم يا با بينش و دانش خودمان و با عقل و احساسات و خواسته‌هاي بشري استدلال نموده، اصول و احکام و قوانيني استنباط و وضع نموده آنها را چون به نظرمان صحيح و قطعي و معقول مي‌آيد منطبق با قرآن و در حکم اسلام بگيريم. اين کاري است که بسياري از روشن‌فکرانِ به اصطلاح مذهبي مترقيِ امروزي مي‌نمايند و هم در نزد اهل کلام و علماي قديم متداول بوده، براي خدا تعيين تکليف مي‌کرده‌اند يا به قول مرحوم ميرزا ابوالحسن‌خان فروغي، آئين‌نامه براي خدا مي‌نوشتند...
طرز فکر ديگري هم وجود دارد- يا به ما نسبت مي‌دهند- که علم را مقدم بر وحي و شرط پذيرش گفته‌هاي پيغمبران يعني آيات و احکام دين مي‌دانند. مي‌گويند آن چيزي را از اسلام و دين قبول مي‌کنيم که با عقل و علم و استدلالمان درست در بيايد.
چنين طرز فکر، در حقيقت انکار نبوت و وحي و ادعايِ بي‌نيازيِ انسان از ديانت است و مساوي دانستن خودمان با خدا مي‌باشد.
بازرگان با اين اعتقادها و باورها تصميم به تفسير آيات قرآن مي‌گيرد و از اينکه مثل بيشتر مفسرين، تفسير را از ابتداي قرآن و يا از سوره‌هاي کوچک انتهاي قرآن آغاز کند، تفسير موضوعي قرآن را انتخاب مي‌کند و چنين برهان مي‌آورد که:
«تفسير موضوعي قرآن... اين امتياز را دارد که وقتي توجه روي موضوع واحد تمرکز يافت و تمام آيات و اشارات راجع به آن موضوع در يک جا جمع شد چه بسا ارتباط آيات با يکديگر، مفهوم و منظور را، و تعبيرها و معافي تازه‌اي را بهتر به ما بفهماند. خصوصاً اگر آيات به ترتيب زمان نزول رديف شوند که در اين صورت تفصيل و ترفيع‌ها سرِ جايِ خود آمده،‌ جريان وقايع تاريخي و تحول رشد و نيازهاي جامعه‌، معاني و مقاصد را روشن‌تر خواهد ساخت.»
بازرگان بر اين مبنا و با استفاده از جدول 14 کتاب «سير تحول قرآن» که در آن گروه‌هاي آيات قرآن به ترتيب زمان نزول به‌دنبال هم قرار گرفته‌اند- آياتي را که در آنها ذکر انسان، بشر، ناس، مؤمنين، منافقين، کفار و ... شده است- اعم از آنکه با تصريح يا تلويح بوده و به‌صورت غايب يا مخاطب ذکر شده باشد و به‌گونه‌اي اوصاف و احوال انسان در چهره‌ها و يا ابعاد مختلف او تبيين شده باشد، استخراج و آنها را به‌ترتيب سال‌هاي نزول در جدولي مرتب ساخت و سپس با راهنمايي متون آيات، ابعاد مختلف انسان در بيان قرآن را به 14 بُعد (در قالب 14 فصل) تقسيم کرد و با عنايت به ديدگاه قرآن درباره‌ي «زن» پانزدهمين بُعد را نساء نام نهاد.
همان‌طورکه در پيش‌گفتار جلد 18 مجموعه‌ي آثار بيان شده است، موضوع جلد اول «بازگشت به قرآن»، «شناخت اجمالي قرآن» است اما در جلدهاي دوم و سوم «آفرينش و گزينش آدميزاد»، (ابعاد 1 و 2 يا فصول الف و ب) تفسير و تبيين شد. در جلد چهارم که مبتداي «مجموعه آثار 19» را تشکيل مي‌دهد، ابعاد سوم تا پنجم انسان در قرآن، شامل:
3 (ج)- دنياپردازي انسان،
4 (د)- بُعد زماني انسان، و
5 (ه‍)- استکبار و استضعاف
بحث و تفسير شده است و ادامه‌ي کار در جلد پنجم شامل پنج بُعد ديگر انسان در قالب پنج فصل شامل:
6 (و)- بُعد رواني يا بي‌ظرفيتي انسان،
7 (ز)- بُعد عقلي انسان،
8 (ح)- بُعد عاطفي يا بُعد اخلاقي و نفساني انسان،
9 (ط)- بُعد اجتماعي انسان، و
10 (ي)- خودجوشي انسان
تفسير و تحليل شده است.
در اين مجموعه نيز، مشابه مجموعه‌ي قبل، شماره همه‌ي آيات که در نسخ اصلي با دو شماره مصري و کوفي توسط مؤلف فقيد شماره‌گذاري شده‌اند، به شماره‌هاي رسمي- که در تمام قرآن‌ها به‌صورت يکسان و استاندارد مندرج است- اصلاح شده است. همچنين برخي از مندرجات جلدهاي چهارم و پنجم «بازگشت به قرآن» را که توسط محقق فقيد با بهره‌گيري از کتاب «سير تحول قرآن» تدوين و تنظيم شده و بعداً توسط ايشان اصلاح و يا در ويرايش اخير بنياد (در مجموعه آثارهاي 12 و 13) مورد تصحيح قرار گرفته، در اين مجموعه نيز آمده است.
ترجمه‌ي آياتي که در جداول و متن قرار دارند تماماً از مؤلف فقيد است ولي هرجا ترجمه‌ي آيه‌اي ضروري به‌نظر رسيده، ترجمه‌ با استفاده از «قرآن مبين» برادر ارجمند آقاي مهندس علي‌اکبر طاهري قزويني، در زيرنويس همان صفحه ارائه شده است.
اميد است اين مجموعه نيز پاسخي به درخواست مشتاقان آثار زنده‌ياد مهندس بازرگان و علاقه‌مندان و محققان علوم قرآني باشد و موجبي براي رحمت واسعه‌ي مؤلف ارجمند آن گردد.
 

بنياد فرهنگي مهندس مهدي بازرگان