فروشگاه دفتر مركزي: خيابان جمهوري اسلامي، جنب خيابان ملت، شماره 2. كدپستي: 1143965118
تلفن فروشگاه مركزي: 33114044  دفتر مركزي: 33904592  دورنگار: 33948862
فروشگاه شماره 1: ميدان انقلاب، بازارچه كتاب، تلفن: 66413684  دورنگار: 66967104
www.entesharco.com          Email: info@entesharco.com

مقدمه 9
كاشف فروتن اعجاز 11
دكتر محمدنويد بازرگان
معرفي كتاب «سير تحول قرآن» و فرايند ويرايش آن 15
مهندس محمد توسلي
بازرگان در تحول، در بررسي كتاب «سير تحول قرآن» 131
دكتر محسن آرمين
ابتكارات يك نوانديش 153
دكتر محسن كديور
ارزيابي «سير تحول قرآن» به روش سبك‌سنجي 161
دكتر محمدحسين بني‌اسدي
پيوست‌ها 187


 

فهرست مطالب

مقدمه 9
کاشف فروتن اعجاز
آغاز مطالب 11
معرفي کتاب «سير تحول قرآن»
و فرايند ويرايش آن
1- زمينه‌ي تاريخي ايده‌ي «سير تحول قرآن» 15
2- آثار مهندس بازرگان در دوران زندان (1346- 1341) 16
3- ساختار «سير تحول قرآن» و سوابق چاپ آن 16
4- طرح سئوال و فرايند مطالعات اوليه 17

جدول 1- مقايسه سه سوره متعلق به سه دوران مختلف 18
جدول 2- تعداد کلمات، تعداد آيات و طول متوسط آيات نازله در هر سال 19
نمودار 3- منحني نمايش طول متوسط آيات در هر سال از دوران رسالت 20
جدول 4- ترتيب سوره‌هاي قرآن برحسب طول متوسط آيات 21
جدول 5- دوران‌هاي متمايز و متوالي وحي و ترتيب نزول سوره‌ها 22

5- تکميل مباني مطالعات 23

جدول 1/6- توزيع آيات برحسب تعداد کلمات در سوره همزه 23
جدول 2/6- توزيع آيات برحسب تعداد کلمات در سوره طه 24
جدول 3/6- توزيع آيات برحسب تعداد کلمات در سوره مائده 25
نمودار 7- منحني‌هاي مشخصه سوره‌هاي همزه، طه و مائده 26
شاخص‌هاي پايه هر سوره 26

شکل 8- نمايش شاخص‌هاي چهارگانه سوره‌ها 27
جدول 9- شاخص‌هاي مطلق و نسبي براي سه سوره همزه، طه و مائده 28
جدول 10- توزيع و منحني مشخصه سوره قصص 29

6- مقايسه متن قرآن با ساير متن‌ها 30

شکل 5- منحني مشخصه مقدمه شاهنامه ابومنصوري (347 هجري) 30
شکل 6- منحني مشخصه کتاب «کلمه‌ها» از ژان‌پل سارتر 31
شکل 7- نمونه نثر رمان‌نويسي اخير در زبان فارسي 31

7- جداول و نمودارهاي اصلي کتاب سير تحول قرآن (خروجي مطالعات) 31

1. 7، جدول 11- شاخص‌هاي آماري و گروه‌بندي سوره‌هاي قرآن 32

2. 7، جدول12- رديف‌بندي‌گروه‌هاي آيات و شما ره نزول سوره‌ها برحسب طول‌مبنا 52
3. 7، جدول13- فهرست پيشنهادي نزول سوره‌هاي قرآن و مقايسه با فهرست‌هاي ديگر 64
4. 7، جدول14- ترتيب نزول‌گروه آيات سوره‌ها و جمع آيات وکلمات نازله تا آن زمان 77
5. 7، منحني‌هاي تنزيل 90
شکل 22- منحني تنزيل برحسب کلمات 91
شکل 23- امتداد مستقيم گذرگاه‌هاي تنزيل دوران رسالت 92
6. 7، جدول 15- تعيين سال نزول آيات 93

8- سير تحول موضوعي 110

جدول 16- فراواني موضوعات (اصلي و فرعي) يا تعداد نسبي ساليانه آيات 111
شکل 26- منحني تغييرات «آيات آخرت» برحسب سال‌هاي رسالت 113
شکل 27- منحني تغييرات «آيات رسالت پيغمبران گذشته» برحسب سال‌هاي رسالت 113
شکل 28- منحني تغييرات«آيات رسالت خاتم‌النبيين» در هريک از سال‌هاي رسالت 114
شکل 29- منحني تغييرات «آيات جهاد» برحسب سال‌هاي رسالت 114
شکل 30- منحني تغييرات «آيات امت اسلام و معاصرين پيغمبر» برحسب 115
شکل 31- منحني تغييرات «آيات احکام» برحسب سال‌هاي رسالت 115
شکل 52- قله‌هاي تنزيل 116
خلاصه جدول 16- جمع‌بندي سير تحول موضوعي قرآن 117

9- سيرتحول محتوايي قرآن 118

شرب خمر 118
حرمت ربا 119
جدول خلاصه آيات و تعداد کلمات به‌کار رفته براي ربا 119
شکل 53- منحني نمايش کلمات به‌کار رفته براي ربا 120
فحشاء و زنا 120
شکل 54- منحني نمايش کلمات به‌کار رفته در منع فحشاء و زنا 121
جهاد 122
شکل 55- منحني نمايش کلمات به‌کار رفته براي جهاد 122
برخورد با منافقين و نفاق 122
شکل 56- منحني نمايش کلمات به‌کار رفته در مورد نفاق 123

10- فرايند ويرايش رايانه‌اي کتاب 126
11- تغييرات ويرايش جديد 127
12- پاره‌اي از دستاوردهاي ويرايش رايانه‌اي کتاب 127
13- دو اظهارنظر درباره‌ي کتاب «سير تحول قرآن» 128
14- بازگشت به متن قرآن 129
15- تقدير و سپاس 129

بازرگان در تحول
نقد و بررسي کتاب «سير تحول قرآن»
آغاز سخن 131
تاريخچه بحث ترتيب نزول 133
اولين تلاش‌ها 136
تلاش‌هاي دوره‌ي جديد 139
اعتبار روش بازرگان 145
نارسايي‌ها و کمبودها 146
1- اشکالات اغلاط و اشتباهات تايپي [و پاسخ به آنها] 147
2- ابهام در روش [و پاسخ به آنها] 148
3- برخي اشتباهات احتمالاً محتوايي [و پاسخ به آنها] 148
4- عدم استفاده از منابع دست اول در اين تحقيق 149
5- وجود برخي ابهام‌ها در متن کتاب 149
6- ابهام در برخي توضيحات و علائم منحني‌ها در شماهاي کتاب 149
 

منابع 151
ابتکارات يک نوانديش
نقد و بررسي کتاب «سير تحول قرآن»
آغاز سخن 153
ارزيابي
«سير تحول قرآن» به روش «سبک سنجي»
آغاز سخن 161
آنچه «سير تحول قرآن» را از ساير پژوهش‌هاي قرآني متمايز مي‌کند 164
نمودار 1- شکل کلي منحني مشخصه‌ي سوره‌ها 165
ارزيابي «سير تحول قرآن» از طريق سبک‌سنجي (Stylometry) 167
1- روش تک متغيري 169
جدول 1- گروه آيات همزمان در هر يک از سال‌هاي رسالت 170
نمودار 2- تغييرات طول متوسط آيات مربوط به هر دوره 171
جدول 2- آزمايش درستي فرضيه طول متوسط آيات 171
نمودار 3- تغييرات تواتر کلمات نادر طي 22 سال در متن قرآن 173

2- روش چندمتغيري 173
نمودار 4- وضعيت نسبي گروه‌هاي آيات بر اساس شمارش سه عنصر زباني 175
جدول 3- بيست و هشت عنصر زباني متواتر در قرآن (فهرست الف) 176
جدول 4- فهرست عناصر زباني ب 177
نمودار 5- تواتر عناصري که 2 تا 20 بار در قرآن تکرار مي‌شوند 179
نمودار 6- جايگاه نسبي گروه‌هاي آيات با استفاده از PCA و فهرست 28 عنصري 180
نمودار 7- جايگاه نسبي گروه‌هاي آيات با استفاده از PCA و فهرست 114 عنصري 181
نمودار8- جايگاه نسبي‌گروه‌هاي آيات با استفادها از PCA و فهرست3693 عنصري 181

نتيجه 182
نمودار 9- چگونگي تغيير مشخصه‌ سوره‌ها (گروه‌هاي آيات) با گذشت زمان 185

پيوست‌ها
عکس‌هاي تقدير و تشکر 187
تصوير لوح تقدير از مديرعامل محترم شرکت گذرراه و همکارانشان 188
 

مقدمه
كتاب علمي- تحقيقي «سيرتحول قرآن» كار ارزشمند زنده‌ياد مهندس مهدي بازرگان كه در ايام بازداشت و به هنگام تبعيد در زندان برازجان،‌ در سال 1344 تأليف آن آغاز گرديد، با كاري سخت و طاقت‌فرسا تنظيم و تدوين يافت و نهايي شد. اولين چاپ جلد اول كتاب با شمارگان 2000 در سال 1355 به بازار و به مشتاقان تحقيقات قرآني عرضه‌گرديد و به‌زودي ناياب شد. چاپ دوم و سوم با شمارگان 000΄10 نسخه در سال‌هاي 1356 و 1358، و چاپ چهارم در 000΄5 نسخه در سال 1360 توسط شركت انتشار منتشر گرديد.
مؤلف فقيد زنده‌ياد مهندس بازرگان با بازخواني كتاب، متممي بر آن افزود و آن را همراه با جداول 14 و 15 كتاب كه اصلاح و تجديدنظر شده بود تدوين نمود كه در سال 1362 توسط شركت انتشار منتشر شد. پنجمين چاپ كتاب شامل تمام جلد اول و متمم آن همراه با اصلاحيه‌هاي محقق گرامي در سال 1377 انتشار يافت.
جلد دوم‌كتاب كه دربرگيرنده‌ي جداول توزيع و منحني‌هاي مشخصه تمام سوره‌ها و گروه آيات همزمان نزول قرآن است به اهتمام آقاي مهندس عبدالعلي بازرگان، فرزند برومند مؤلف فقيد به‌انجام رسيد و در آغاز سال 1360 در قطع رحلي در اختيار علاقه‌مندان تحقيق و تتبع در مسايل قرآني قرار گرفت.
در سال‌هاي اخير كتاب «سير تحول قرآن» ناياب شده بود و خواهان بسياري داشت؛ در عين حال لزوم تجديدنظر در حروف‌چيني، رسم نمودارها، اصلاح برخي از ارقام و به‌طوركلي كيفيت طبع و نشر مدنظر بنياد فرهنگي مهندس مهدي بازرگان قرار گرفت، و چون استفاده از امكانات رايانه‌اي و نرم‌افزارهاي مورد نياز و بررسي و كنترل محاسبات توسط سازمان‌هاي معمول انجام‌دهنده‌ي اين‌گونه خدمات ممكن نبود، اجراي اين پروژه با تقبل آقاي مهندس محمد توسلي مديرعامل محترم شركت گذرراه، به شركت مذكور واگذار گرديد. نهايتاً فايل اوليه‌ي داده‌ها تحويل بنياد شد و اصلاحات لازم در آن به‌عمل آمد و ويرايش‌ شد و در جلدهاي (12) و (13) مجموعه آثار، با نام «سيرتحول قرآن(1)» و «سير تحول قرآن(2)» آماده طبع شد و با همكاري و كوشش آقاي محجوب مديرعامل محترم شركت انتشار در اواخر آذرماه 1386 منتشر گرديد.
آنچه در ادامه از نظر شما مي‌گذرد گزارش مراسم رونمايي و نقد و بررسي ويرايش جديد كتاب «سير تحول قرآن»،‌ پژوهش زنده‌ياد مهندس مهدي بازرگان در 28 آذر سال 1386 است كه در محل انجمن اسلامي مهندسين برگزار شد. در اين مراسم، ابتدا آقاي مهندس محمد طاهري با قرائت آياتي چند از كلام‌الله مجيد، حالتي روحاني به‌جلسه بخشيدند سپس آقاي دكتر محمدنويد بازرگان، كوچك‌ترين فرزند محقق و مؤلف فقيد كتاب، آغازگر سخن بوده‌اند و اداره‌ي جلسه را نيز به‌عهده داشته‌اند؛ آقاي مهندس محمد توسلي به‌معرفي كتاب و توضيح فرآيند ويرايش آن پرداخته‌اند؛ آقاي دكتر محسين آرمين با عنوان «بازرگان در تحول» كتاب را مورد نقد و بررسي قرار داده‌اند و آقاي دكتر محسن كديور با عنوان «ابتكارات يك نوانديش» ديدگاه‌هاي خود را در نقد و بررسي كتاب ارائه كرده‌اند؛ آقاي دكتر محمدحسين بني‌اسدي نيز «سير تحول قرآن» را به‌روش «سبك‌سنجي» ارزيابي‌كرده و آنچه را دكتر بهنام صادقي در تحقيق خود به آن رسيده‌اند، بازگويي و تبيين نموده‌اند. و سرانجام با درخواست مديرعامل بنياد آقايان: مهندس عزت‌اله سحابي، دكتر ابراهيم يزدي، دكتر محسن كديور و مهندس يوسف طاهري قزويني- از اعضاء محترم هيأت امناء بنياد- به‌جلوي جايگاه دعوت شدند تا به هنگام تقدير از دست‌اندركاران شكل‌گيري چاپ جديد كتاب «سيرتحول قرآن» هداياي بنياد فرهنگي مهندس مهدي بازرگان را به آنان تقديم نمايند. در اين مر اسم لوح تقديري به‌عنوان جناب آقاي مهندس محمد توسلي مديرعامل محترم شركت گذرراه تهيه شده بود كه به ايشان تقديم شد و به ساير همكاران ايشان يك دوره چاپ جديد كتاب «سيرتحول قرآن» اهداء گرديد. بنياد مجدداً از اين عزيزان و به‌خصوص از سركار خانم خديجه اميدوند از همكاران بنياد كه با حوصله بسيار نكات موردنظر و دقت‌هاي خواسته شده را در ويرايش جديد كتاب به‌عمل آوردند و همچنين انجمن اسلامي مهندسين‌كه با تأمين محل سخنراني، برپايي اين جلسه را به نحو احسن ممكن ساختند تشكر و قدرداني مي‌نمايد.
 

بنياد فرهنگي مهندس مهدي بازرگان

كاشف فروتن اعجاز
دكتر محمدنويد بازرگان

مصطفي را وعده‌ كـرد الطاف حق گـر بميـري تـو نمي‌رد ايـن سبـق
من كـتـاب و معـجزه‌ات را رافعـم بيـش و كـم‌ كـن راز قرآن دافعم
هست قـرآن مر تو را همچون عصا كفـرهـا را دركــشـد چـون اژدها
تــو اگــر در زير خاكـي خفتـه‌اي عصـايش دان تـو آنچه گـفتــه‌اي
قاصدان را بر عصايش دست نيست تـو بخسب ‌اي شه مبـارك خفتني
تـن بـخفتـه نـور تـو بــر آسمــان بـهـر پيكـار تـو زه كــرده كـمـان

* * *

كتاب «سير تحول قرآن» كتابي نيست كه امروز توليد يافته باشد. فكر آن در سال 1344 در جريان تفسير سوره عنكبوت در زندان برازجان به‌وجود آمد و سپس با گذر از فراز و نشيب‌هايي، جلد اول آن در سال 1355 به چاپخانه رفت و تا سال 1360، 27 هزار نسخه از آن در چهار نوبت، جلد دوم در سال 1360 در 000΄6 نسخه و متمم جلد اول در سال 1362 در 000΄3 نسخه و چاپ پنجم جلد اولِ كامل در سال 1377 در 000΄2 نسخه منتشر شده است و اين يعني انديشه‌اي به عمر بيش از چهل سال. اين سئوال كه وجه اعجاز قرآن چيست، سئوالي به قدمت تاريخ اين دين است. از ديد خود كتاب اين نكته‌اي بارز است زيرا خداوند چند بار به سنت اعراب درباره‌ي قرآن به تحدي مي‌پردازد. مي‌دانيم كه «تحدي» به معني مبارزطلبي در شعر از عادات ريشه‌دار عرب بوده است. هنوز ابياتي از رويارويي شعرايي چون علقمه و امرءالقيس در وصف اسب يا امرءالقيس و نابغه ذبياني در وصف شب باقي است. خداوند نيز در قرآن مي‌فرمايد:
«وَإِن‌كُنتُمْ فِي‌رَيْبٍ مِّمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا فَأْتُواْ بِسُورَةٍ مِّن مِّثْلِهِ وَادْعُواْ شُهَدَاءكُم مِّن دُونِ اللهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ.» (بقره(2)/23)
«و اگر درباره‌ي آنچه بر بنده‌ي خويش نازل‌كرديم در ترديد هستيد و راست مي‌گوييد يك سوره نظير آن بياوريد و در برابر خدا ياران‌تان را به كمك فرا خوانيد.»

 

دكتر محمدنويد بازرگان در جلسه‌ي رونمايي

در تاريخ قرآن پژوهي، مفسرين و محققين بسياري دلايل خود را بر وجوه اعجاز قرآن اقامه‌كرده‌اند؛ بسياري چون عبدالقاهر جرجاني يا قاضي عبدالجبار معتزلي اولين كساني بودند كه سعي داشتند ويژگي منحصر به‌فرد قرآن را در تركيب يا چينش واژه‌ها از حيث فصاحت و بلاغت و رسايي و نيز سجع، موسيقي و به تعبير امروزي اركستراكسيون كلام جست‌وجو كنند. زيرا چنان‌چه مي‌دانيم قرآن طبيعتي شفاهي دارد.‌گروهي ديگر مضامين مستدل و عقلاني قرآن و عده‌اي نيز ساختار اختصاصي و خلاف‌آمد عادت آن‌را در تضاد با فرهنگ اعراب به‌عنوان نكته‌اي برجسته برشمرده‌اند.
ارزش‌ها و آرمان‌هاي مندرج در قرآن و گاه نيز اخبار از آينده (الم. غُلِبَتِ الرُّومُ. فِي أَدْنَى الأَرْضِ...) وجه ديگري را براي تأكيد بر منحصر به فرد بودن قرآن پيش كشيده است، و اين همه صد البته دركنار امي بودن پيامبر بر اهميت خود افزوده است. اخيراً بانويي محقق به نام «دكتر عايشه عبدالرحمن بنت‌الشاطي» در كتاب خود با نام «اعجاز بياني قرآن» مجدداً بر وجوه كلامي از نقطه‌نظر چينش واژه‌ها اما با رويكردي ابتكاري- به‌ويژه در مورد سوره‌هايي كه حروف مقطعه دارند- انگشت تأكيد نهاده است.
به همه موارد فوق بايد نظريه «صرف» را نيز افزود. گروهي معتقد بودند تقليد از قرآن ممكن اما به مدد مشيت الهي نامقدور شده است، زيرا خداوند انديشه آدميان را از آفرينش نثري چون آيات قرآن منصرف مي‌سازد! باري مطالعه و تدقيق در ويژگي‌ها و خصايص منحصر به فرد قرآني از جمله مواردي بود كه ذهن مهندس بازرگان را نيز به‌خود مشغول داشته بود و او با ذهن مهندسي و علايق رياضي خود بي‌ميل نبود كه از زاويه‌اي ديگر به‌اين كتاب آسماني نظر اندازد، و زندان اين فرصت‌كافي را در اختيار او نهاد بازرگان نه فقط در جست‌وجوي مفهومي به‌نام اعجاز بلكه در كنكاشي براي يافتن نظمي ويژه در ميان فوران آيات به‌ ظاهر نامنظم و پريشان، روزها، هفته‌ها و ماه‌ها سردرگريبان قرآن داشت. نتيجه‌اي كه او از پس اين تلاش طاقت‌فرسا گرفت در واقع بركشيدن و نشان‌دادن نظمي فوق انساني، نوعي منطق تدريج و تحول تدريجي در قرآن و درنهايت اثبات غيرزميني بودن كتاب و رسالت است.