مراسم جشن عيد‌فطر انجمن اسلامي دانشجويان دانشگاه تهران، در گلشهر كرج- سال 1337

(مرحوم آيت‌الله طالقاني، مرحوم مهندس بازرگان، شهيد استاد مطهري)

فهرست كلي مطالب
پيش‌گفتار 13
سير تحول موضوعي قرآن 19
سير تحول محتوايي قرآن 87
جمله‌شناسي قرآن 279
ضمائم (پاسخ به شبهات ، جداول ضميمه) 357
فهرست آيات 393
نمايه فارسي 403
نمايه انگليسي و فرانسه 433
خلاصه سير تحول لفظي و موضوعي قرآن به زبان عربي 435
خلاصه سير تحول لفظي و موضوعي قرآن به زبان فرانسه 455



فهرست مطالب

سير تحول قرآن (2)
پيش‌گفتار 13

بخش دوم
سير تحول موضوعي قرآن
28- منظور 19
29- تقسيم‌بندي موضوعات 21
30- نمايش ترسيمي سير تحول موضوعي قرآن 21
31- نكات قابل‌ توجه در منحني‌هاي تحول موضوعي 28
32- تقسيمات موضوعات اصلي 30
1- آخرت 30
2- رسالت پيغمبران گذشته 33
3- رسالت خاتم النبيين 36
4- جهاد 39
5- امت اسلام و معاصرين اهل كتاب 40
6- احكام 41
33- منحني‌هاي تحول موضوعي در دسته آيات فرعي 42
34- منحني‌هاي موضوعي معادل و نمايش دسته‌جمعي آنها 65
35- استنتاج‌هاي ممكن 69
 

بخش سوم
سیر تحول محتوايي قرآن
مقدمه ناشر 89
36- منظور 91

فصل اول- چند نمونه معروف از احكام تدريجي قرآن
37- حرمت شراب 93
38- حرمت ربا 97

فصل دوم- نمونه‌هاي ديگر از احكام فقهي و تربيتي
39- فحشاء و زنا 103
40- جهاد 113
الف- دوران تدارك 136
ب- دوران تشريع و تحكيم 138
ج- دوران اجرايي 139
1- منظور از سبيل الله و اهداف قتال 141
2- نصرت الهي و كيفيت و آثار آن 142
3- جدي گرفتن جنگ و وجوب انضباط و استقامت... 144
4- غنيمت جنگي 146
5- طرف‌هاي جنگ (ركن 3) 146
6- توقف و نهايت جنگ 149
7- تخفيف‌ها و مستثنيات 150
8- جهاد به مال 150
د- دوران تعديل و تكميل 151
41- پديده نفاق و علاج منافقين 153
بحث تحليلي روي منحني معرف كلمات نفاق برحسب سنوات 169
انواع نفاق و جنبه‌هاي مختلف آن 171
الف) چهره مالي و نفاق 172
ب ) چهره ايماني 172
ج ) چهره جنگي 173
د ) چهره سياسي 174
برخورد با منافقين 177
مورد 1- محكوم كردن نفاق و منع از منافقين 178
مورد 2- تحمل آزار و توكل به خدا، همراه با نشانه‌ها و احتراز از آنها 178
مورد 3- مواجهه دادن منافقين با خود و خدا و... 179
مورد 4- نفاق ناشي از بيماري دل و جهالت 180
مورد 5- تهديد و اعلام جنگ 181

فصل سوم- نمونه‌هايي از مطالب و موضوعات مختلف قرآن
42- معرفي حضرت ابراهيم (ع) 187
منحني نمايش كلمات برحسب سنوات 209
43- آفرينش آدميزاد 209
نمايش هندسي آيات و كلمات آفرينش آدميزاد 218
44- تزكيه يا ماده دوم برنامه بعثت 220
45- موسي و بني‌اسرائيل 247
بحث روي جدول 260

فصل چهارم- نتيجه‌گيري
46- روال كلي تحول محتوايي آيات 269
1- وجود مسلم تحول محتوايي 269
2- تدريجي بودن احكام و اعلام‌ها 269
3- جهت‌دار بودن تحول 270
4- هدف‌داري 270
5- هم‌آهنگي با نفوس و وقايع 271
6- تعدد خالي از تفرق و توأم با تجمع و توحيد 271
7- تحول محتوايي آيات فقهي يا تشريعي 272
8- آيات مربوط به موضوعات عمومي و اصولي 273
9- تأييد و تصحيح 273
فهرست الفبايي سوره‌هاي قرآن كريم 275
فهرست ترتيبي سوره‌هاي قرآن كريم 277
 

جمله شناسي قرآن
مقدمه 281

بخش اول
جمله شناسي عمومي قرآن
1- جمله سنجي ابتداي گفتار 283
شكل 1- منحني نمايش هندسي يا جمله‌نگار متن 11 جمله‌اي ابتداي گفتار 285
2- جمله سنجي ديباچه گلستان سعدي 286
جدول كلمه‌شمار ديباچه گلستان ، الف : قسمت منظوم (اشعار) 293
جدول كلمه‌شمار ديباچه گلستان ، ب : قسمت غير منظوم (نثر) 294
شكل 2- جمله‌نگار متراكم برجسته و منظم ديباچه گلستان (قسمت شعر) 295
شكل 3- جمله‌نگار متفرق خوابيده و دامنه‌دار ديباچه گلستان (قسمت نثر) 296
شكل 4- جمله‌نگار گسترده و طولاني مقدمه فروغي بر كتاب گلستان 297
3- قانون احتمالات آماري و جمله سنجي گفتارهاي انساني 298
شكل 5- حالت كلاسيك منحنيِ توزيع‌هاي آماري 298
4- شاخص‌هاي اصلي و فرعي جمله نگارها 299
5- چند نمونه ديگر از جمله سنجي متون فارسي و خارجي 300
الف) شعر كلاسيك 300
شكل 6- جمله نگار متراكم و منظبط غزليات حافظ 301
ب ) شعر نو 302
شكل 7- جمله نگار زيباي شعر نو (قطعه‌اي از 1. بامداد) 304
ج ) نثر فارسي (دو نمونه ديگر) 305
شكل 8- جمله نگار نسبتاً موزون مقدمه شاهنامه ابومنصوري (347 هجري) 306
شكل 9- جمله نگار بسيار خوابيده و گسترده قسمتي از كتاب دارالمجانين 307
د ) متون خارجي 308
شكل 10- جمله‌نگار 9 صفحه از كتاب «Les mots» اثر «J.P. Santer» 309
شكل 11- جمله‌نگار منتظم و دامنه‌دار و كوتاه‌جمله يك قطعه رمان فرانسه 310
شكل 12- جمله‌نگار پراكنده يك متن جديد عربي 311
6- عوامل تعيين كننده شاخص‌ها 312

بخش دوم
جمله سنجي قرآن
7- پذيرش خاص قرآن 315
8- جمله نگاري از سه سوره نمونه 316
الف) سوره همزه (104) 316
جدول كلمه سنجي سوره همزه (104) 317
شكل 13- جمله نگار سوره همزه (104) 317
ب ) سوره روم (30) 318
جدول كلمه سنجي سوره روم (30) (ثلث اول) 318
شكل 14- جمله نگار سوره روم (30) 319
ج ) سوره احزاب (33) 320
جدول كلمه سنجي سوره احزاب (33) 320
شكل 15- جمله نگار سوره احزاب (33) 321
9- تنوع و تغييرات منظم 322
الف) نظم نسبي 322
شكل 16- جمله نگار سوره انبياء (21) 322
ب ) تغييرات وسيع 323
ج ) عامل زمان 323
د ) هم‌آهنگي شاخص‌ها 325
10- متوسط‌گيري شاخص‌ها و تعريف طول مبنا 325
جدول شاخص‌هاي سه سوره همزه ، روم و احزاب 326
11- سوره‌هاي ناهماهنگ 328
الف) سوره مزمل (73) 328
جدول كلمه سنجي سوره مزمل (73) 329
شكل 17- جمله نگار سوره مزمل (73) (بدون آيه آخر) 330
ب ) سوره مرسلات (77) 330
شكل 18- الف: جمله‌نگار سوره مرسلات(77) با احتساب تمام آيات ترجيع‌بند 331
شكل 18- ب: جمله‌نگار سوره مرسلات(77) با احتساب يك‌بار آيات ترجيع‌بند332
ج) سوره‌هاي طولاني و مركب 333
شكل 19- جمله نگار سوره قلم (68) ، گروه الف (آيات 1 تا 16) 334
شكل 19- جمله نگار سوره قلم (68) ، گروه ب (آيات 17 تا 51) 334
12- رديف‌بندي سوره‌ها و گروه‌هاي آيات برحسب طول مبناهاي مربوطه 335
13- تعيين سال نزول سوره‌ها و آيات 336
شكل 20- منحني تنزيل 337
14- جدول منحني سال نزول آيات 338
15- تقطيع قرآن و طرز تشكيل آن 348
16- برنامه رسالت يا طرز توزيع موضوعات در جريان دوران رسالت 351
شكل 21- نمايش نزول دسته آيات1. 1 : حدوث قيامت 352
شكل 22- نمايش نزول دسته آيات2. 2 : توصيف پيغمبران 353
شكل 23- نمايش نزول دسته آيات3. 3 : توحيد 353
شكل 24- نمايش نزول دسته آيات2. 6 : احكام فقهي 354
جدول تمركز موضوعي آيات قرآن برحسب سال‌هاي حداكثر وفور 355

ضمائم
پاسخ به شبهات سير تحول لفظي قرآن 359
الف) نظريات كلي 362
ب ) اشكال و ابهام‌هاي مربوط به سال‌هاي نزول آيات 365
1- ناسخ و منسوخ آيات و تدريجي بودن احكام 366
2- آيات مربوط به زنا در سوره‌هاي نور(24) و نساء(4) 367
3- آيات قصاص در سوره‌هاي بقره(2) و نساء(4) 368
4- آيات روزه در سوره بقره(2) 369
5- آيات ازدواج با زنان اهل كتاب 370
6- آيات مربوط به آزادي در عقيده 371
7- تحريم سه مرحله‌اي خمر 372
8- پيرامون تحريم ربا 373
9- داستان انبياء 374
10- سال نزول و شأن نزول سوره دهر يا انسان(76) 374
جداول ضميمه :
جدول 1/16- تعداد آيات برحسب موضوعات اصلي و فرعي 378
جدول 2/16- درصد (تعداد نسبي) آيات برحسب موضوعات اصلي و فرعي 380
جدول 3/16- فراواني آيات قرآن برحسب موضوعات اصلي 382
جدول4/16- فراواني نسبي آيات قرآن برحسب هريك از موضوعات اصلي و فرعي 383
جدول5/16- فراواني نسبي آيات قرآن در هريك از سال‌هاي رسالت 384
جدول6/16- فراواني نسبي آيات قرآن در هرسال و براي هر موضوع دركل آيات 385
خلاصه جدول 37- تعداد آيات و تعداد كلمات نازل شده بر ضد فحشاء 386
خلاصه جدول 38- تعداد آيات و تعداد كلمات نازل شده براي جهاد 386
خلاصه جدول 39- تعداد آيات و تعداد كلمات نازل شده براي نفاق 388
خلاصه جدول 40- تعداد آيات و تعداد كلمات نازل شده مربوط به‌ابراهيم(ع) 389
خلاصه جدول 41- تعداد آيات و تعدادكلمات نازل شده مربوط به‌آفرينش آدميزاد 390
خلاصه جدول 43- تعداد آيات و تعداد كلمات نازل شده مربوط به تزكيه 391
ادامه خلاصه جدول43- تعداد آيات و تعداد كلمات نازل شده مربوط به تزكيه 392
فهرست آيات 393
نمايه فارسي 403
نمايه انگليسي و فرانسه 433
خلاصه سير تحول لفظي قرآن به زبان عربي 437
خلاصه سير تحول موضوعي قرآن به‌زبان عربي 449
خلاصه سير تحول موضوعي قرآن به‌زبان فرانسه 462
خلاصه سير تحول لفظي قرآن به زبان فرانسه 477
 

به ‌نام خدا

پيش‌گفتار

كتاب «سير تحول قرآن» ، حاصل تحقيق ارزشمند زنده‌ياد مهندس مهدي بازرگان در دوران زندان و تبعيد به دژ برازجان در سال‌هاي 1344 و 1345 است. تأليف اوليه اين كتاب در دو بخش «سير تحول لفظي قرآن» و «سير تحول موضوعي قرآن» مي‌باشد، در پايان سال1344 به‌انجام رسيد ليكن تدوين و ترسيم منحني‌ها و نمودارهاي كتاب به‌وسيله آقاي مهندس عبدالعلي بازرگان (فرزند برومند ايشان) چند سال به درازا كشيد و سرانجام بخش اول كتاب در سال 1351 براي چاپ و نشر به شركت سهامي انتشار سپرده شد. چاپ چنين كتابي با جداول و نمودارهاي گوناگون در شرايط فني آن روز و با حروف‌چيني دستي، مسيري طولاني را در پي داشت به‌گونه‌‌اي كه تقريباً در هر ماه فقط 8 صفحه از كتاب به چاپ مي‌رسيد، از اين رو بخش اول آن پس از چهار سال ، در سال 1355 انتشار يافت. تهيه جداول و منحني نمايش اختصاصي جداگانه‌ي سوره‌ها نيز به بعد موكول شد تا در مجلدي ديگر تدوين و منتشر شود. براي تدوين و ترسيم اين جداول و منحني‌ها نيز به فرصتي مناسب نياز بود كه در نهايت با ‌اهتمام مهندس عبدالعلي بازرگان سامان گرفت و كتاب در فروردين سال 1360، در آغاز سومين سال تأسيس جمهوري اسلامي ايران با عنوان «جلد دوم سير تحول قرآن» ، توسط شركت سهامي انتشار منتشر شد.
زنده‌ياد مهندس بازرگان در بازخواني كتاب، علاوه بر انجام اصلاحات، كه بيشتر جنبه محاسباتي داشت، به تهيه بخش متممي براي اين كتاب ارزشمند مبادرت كرد. اين متمم با عنوان «سير تحول محتوايي قرآن»، همراه با اصلاح‌كامل جداول 14 و 15 مربوط به‌بخش اول كتاب، در سال1362 انتشار يافت. در سال 1377 نيز ، چاپ پنجم ‌كتاب ، همراه با بخش متمم مزبور و آخرين اصلاحات مؤلف فقيد توسط شركت انتشار در يك جلد منتشر شد.
در سال‌هاي اخير با ناياب شدن كتاب و لزوم تجديد چاپ آن در مجلدات مجموعه آثار مؤلف ، موضوع تجديد حروف‌چيني و بهبود كيفيت آن ، رسم نمودارها با استفاده از امكانات رايانه‌اي ، بررسي و كنترل محاسبات، مورد توجه بنياد فرهنگي مهندس مهدي بازرگان قرار گرفت.
آقاي مهندس محمد توسلي عضو هيأت مديره بنياد و مديرعامل مهندسين مشاور گذرراه ، انجام اين پروژه را با توجه به پيچيدگي فني آن تقبل كردند. بدين ترتيب همكاران ايشان آقاي مهندس محمد طاهري قزويني مديريت محتوايي پروژه و آقايان مهندس احمد توسلي و مهندس محمود توسلي مديريت نرم‌افزاري و آقاي مصطفي زكرياپور و سركار خانم مريم صابري ، مسئوليت اجرايي پروژه را به عهده گرفتند و با استفاده از رايانه‌ و نرم‌افزارهاي موجود كليه جداول آماري و داده‌هاي مفصل مربوط به نمودارهاي گروه آيات مندرج در جلد دوم (يا جلد ضميمه) و نيز جداول11 و 12 و 14، مربوط به «سير تحول لفظي قرآن» (بخش اول كتاب) كه قبلاً به صورت دستي تهيه و پردازش شده بودند ، در محيط صفحات گسترده (نرم‌افزار Excel) ، وارد گرديد و با اعمال پردازش ماشيني ، مشابه پردازش‌هاي دستي و ترسيم مجدد نمودارها فايل كاملي از جداول و نمودارها به دست آمد و آماده تدوين نهايي و صفحه‌بندي شد.
بنياد از همه اين عزيزان، مخصوصاً از جناب آقاي مهندس محمد توسلي كه انجام اين خدمت را تقبل كردند و به طور مداوم پي‌گيرِ به انجام رسانيدن آن بودند و نيز از آقاي مهندس محمد طاهري قزويني همكار محترم مهندسين مشاور كه با دقت و پشت‌كار فراوان، كار را از نظر محتوايي كنترل‌كرده و تا اين مرحله به‌نتيجه رسانيده‌اند، تشكر و قدرداني مي‌نمايد.
پس از حروف‌چيني و صفحه‌بندي كتاب ملاحظه شد كه ارائه‌ي مناسب جلد اول و جلد دوم «سير تحول قرآن»‌ در يك مجلد ميّسر نيست و بايد در دو جلد انتشار يابد. از آنجا كه بين بخش اول جلد اول (يعني «سير تحول لفظي قرآن» ) و تمام محتواي جلد دوم قبلي، ارتباط مستقيم و تنگاتنگي وجود دارد ، اين دو يكجا و با عنوان «سير تحول قرآن (1) » به‌صورت «مجموعه آثار(12) » تقديم علاقه‌مندان شد كه شرح گردش كار در بندهاي « توضيح فني » و « نحوه تدوين و صفحه‌‌‌آرايي » در پيش‌گفتار
«مجموعه آثار(12) » آمده است.
اكنون بنياد فرهنگي مهندس مهدي بازرگان بسي خشنود است كه بخش‌هاي دوم و سوم جلد اول سير تحول قرآن و نيز «جمله‌شناسي قرآن» را به صورت «مجموعه آثار(13) » ، و با عنوان «سير تحول قرآن(2) » به‌علاقه‌مندان و مشتاقان تحقيقات قرآني عرضه مي‌كند.
اولين اثر مندرج در اين مجموعه «سير تحول موضوعي قرآن» است كه زنده‌ياد مهندس بازرگان آن را در زندان برازجان تحقيق و تأليف كرد. اين قسمت ، بخش دوم و انتهايي كتاب سير تحول قرآن است كه چاپ اول آن در سال 1355 منتشر شد. مؤلف فقيد در نسخه مزبور، از نظر محاسبه ، اصلاحاتي در جداول 16 تا 33 به عمل آوردند كه در چاپ پنجم كتاب، تمام اين اصلاحات و اصلاحات جديدتر مؤلف ، ملحوظ شده است.
اما در مجموعه‌اي كه اكنون ملاحظه مي‌فرمائيد ، تمام آياتي كه از نظر موضوعي توسط مؤلف فقيد طبقه‌بندي و مشخص شده است ، با حفظ ساختارِ جداول آن ، محاسبات از نو تجديد و درصدگيري شده و بر اساس محاسبات جديد، جداول شماره 17 الي 33 اصلاح گرديد. منحني نمايش تحول موضوعي دسته آيات فرعي مربوط (اشكال 32 الي 51)، مجدداً ترسيم شده كه بيشتر آنها به‌دليل طراحي‌ كامپيوتري، با جداول و ترسيم‌هاي قبلي تفاوت‌هايي جزئي دارد. سپس درصدهاي مربوط به‌دسته آياتِ فرعيِ هر موضوع، از اين جداول به‌جدول 16 منتقل شد و تعداد آيات در هر يك از موضوعات مشخص گرديد و جمع آيات نيز به‌اين جدول انتقال يافت كه حاصل، با جدول16‌ در چاپ پنجم كتاب تفاوت‌هايي دارد و لاجرم ارقام نهايي سر سطرها و سر ستون‌ها و استنتاج در مورد اين ارقام با قبل يكسان نيست و شكل‌هاي 26 الي 31 با شكل‌هاي نظير در چاپ پنجم كتاب ، بر هم منطبق نمي‌باشند. براي استفاده بيشتر و بهتر قرآن پژوهان، جداول فرعي مربوط به‌جدول 16، با شماره‌هاي 1/16 الي 8/16 در بخش انتهايي كتاب به صورت ضميمه (در صفحات 348 تا 385) آمده است.
ارقام مندرج در جدول 16 ، بجز ستون «جمع آيات ساليانه» و سطر ماقبل آخر «تعداد آيات» ، همه ، فراواني نسبي آيات را بر حسب موضوعات اصلي و فرعي ، در هر يك از سال‌هاي رسالت نشان مي‌دهد. براي بهره‌گيري، هر چند بهتر از ارقام اين جدول، جدول كمكي 1/16 طراحي و در بخش ضميمه ارائه شد. در اين جدول ، هر عدد آمار واقعي آياتي است كه براي هر موضوع در هر سال محاسبه و تعيين شده است و در كل ، توزيع آيات قرآن را در هر يك از سال‌هاي رسالت و براي هر موضوع اصلي و فرعي نشان مي‌دهد.
تمام ارقام مندرج در جدول2/169، نسبي است. اين جدول، تعداد نسبي آيات هر يك از سال‌هاي‌ رسالت را برحسب موضوعات اصلي و فرعي مختلف نشان مي‌دهد و ارقام مندرج در آن، جز ستون «جمع آيات ساليانه» كه در اينجا به‌صورت نسبي % 100 است، بقيه ارقام همگي با ارقام مندرج در جدول 16 كتاب انطباق دارد.
جدول 3/16 ، جدول كمكي ديگري است كه خلاصه جدول 1/16 مي‌‌باشد. آمار مندرج در اين جدول ، فراواني آيات قرآن را فقط برحسب موضوعات اصلي و براي هر يك از سال‌هاي رسالت (بعثت و هجرت) ، نشان مي‌دهد.
جدول4/16، نشان‌دهنده فراواني نسبي آيات قرآن برحسب هريك از موضوعات اصلي و براي هر يك از سال‌هاي رسالت است. در اين جدول تعداد آيات نازل شده در هر سال 100 فرض شده و سهم هر موضوع در هر سال، به‌صورت نسبي تعيين شده است. ارقامي كه با استفاده از آنها ، اشكال 26 تا 31 كتاب رسم شده‌اند ، تماماً در جدول 4/16 قرار دارند.
جدول كمكي 5/16 ، حاصل درصدگيري از ارقام جدول 3/16 به‌صورت ستوني است. در اين جدول كمكي، تعداد آيات نازل شده براي هر موضوع ، در كل دوران رسالت 100 فرض شده و سهم هر سال براي هر موضوع به صورت نسبي تعيين شده است.
جدول كمكي 6/16 ، فراواني نسبي آيات قرآن را در هر يك از سال‌هاي رسالت و براي هر موضوع در كل قرآن نشان مي‌دهد. در اين جدول كمكي ، كل آيات نازل شده در دوران رسالت 100 فرض شده و سهم هر موضوع اصلي در هر سال به صورت نسبي آمده است.
جداول ديگري‌كه در بخش ضميمه (در صفحات 386 تا 392) آمده ، خلاصه‌ي جداول 37 تا 41 و 43 كتاب است. اين جداول كمكي با استفاده از جداول اصلي كتاب طراحي شده و با درج ارقام آن از همان جداول در اينجا ارائه شده است. ارقام مندرج در اين جداول خلاصه ، مبناي ترسيم اشكال 54 تا 60 كتاب است.
دومين اثر مندرج در اين مجموعه آثار ، «سير تحول محتوايي قرآن» نام دارد كه به عنوان «متمم جلد اول» در سال 1362 به صورت مستقل منتشر شده بود و در سال 1377 همراه با دو بخش ديگر كتاب ، يكجا چاپ و منتشر گرديد. در اين بخش از كتاب، برخلاف دو بخش قبلي كه تحقيق در موضوعات جنبه كمي داشت، مطالب يا احكام و مقاصدي كه ضمن آيات و موضوعات مختلف مطرح مي‌شود، از نظر كيفي مورد بحث و تحليل قرار مي‌گيرد. براي اين منظور يك موضوع مشخص، مثلاً آيات مربوط به‌حرمت شراب بررسي شده كه آيا محتواي آيات با حالت يك‌نواخت و با انشاء و ابعاد ثابت و به‌صورت كامل قاطع و واحد بيان شده يا تحول و نظام خاصي در آن مشاهده مي‌شود؟ . محقق فقيد با بررسي احكام تدريجي قرآن در ده زمينه :
«حرمت شراب» ، «حرمت ربا» ، «فحشاء و زنا» ، «جهاد» ، «پديده نفاق و علاج منافقين» ، «معرفي حضرت ابراهيم» ، «آفرينش آدميزاد» ، «تزكيه يا ماده دوم برنامه بعثت» ، «موسي و بني‌اسرائيل»
هدف خود را تعقيب كرده و «تحول محتوايي آيات قرآن» را با شاخص‌هايي روشن بيان داشته است.
سومين اثر مندرج در اين مجموعه ، «جمله‌شناسي قرآن» نام دارد. اين اثر براي اولين بار در سال 1356 ، همراه با اثر ديگري با نام «ارتباط غير زباني ميان خدا و انسان» اثر توشي هوكو ايزوتسو، خاورشناس ژاپني و استاد دانشگاه مك گيل كانادا، و با ترجمه استاد فقيد احمد آرام، توسط مؤسسه انتشارات بعثت منتشر شده است. در اين اثر زنده‌ياد مهندس بازرگان‌ سبك و روش خاصي را براي شناختن جمله‌بندي متون مختلف ارائه مي‌دهد و با كاربردِ روش پيشنهادي ، متن‌هايي از زبان فارسي (متن آغازين همين اثر ، بخشي از ديباچه گلستان سعدي ، نمونه‌اي از شعر فارسي كلاسيك و نمونه‌اي از شعر نو) ، نمونه‌اي از كتاب ژان‌پل سارتر و دو فصل از كتاب داستاني موريس پنيول ، هر دو به‌زبان فرانسه و نمونه‌اي از كتاب محمدمهدي شمس‌الدين به‌زبان عربي را با استفاده از شاخص‌هاي مورد نظر ، بررسي مي‌كند و نتايجي به‌دست مي‌دهد. سپس در بخش دوم تحقيق ، براي سوره‌هايي از قرآن (به‌طور نمونه سوره‌هاي : همزه(104) ، روم(30) ، احزاب(33) ، انبياء(21) ، مزمل(73) ، مرسلات(77) ، قلم(68) ، ... ) همين روش را به‌كار مي‌برد و ويژگي‌هاي بارز و منحصر به فرد آن را با شاخص‌هايي روشن مشخص مي‌سازد.
براي تدوين و صفحه‌بندي اين اثر نيز تمام جداول و نمودارها، با استفاده از داده‌هاي آماري كه مؤلف فقيد ارائه داده است ، از نو طراحي ، شمارش ، محاسبه و ترسيم شده است و چون در بخش تحقيقات قرآني اين اثر ، از آمار و اطلاعات مربوط به بخش اول‌كتاب «سير تحول قرآن»، يعني «سير تحول لفظي قرآن» استفاده شده است، اين داده‌ها با داده‌هاي اصلاح شده مندرج در «مجموعه آثار (12) » ، «سير تحول قرآن(1) » مقابله و تغييرات لازم اعمال گرديده و محاسبات و ترسيم‌ها، پس از آن انجام گرفته است. انجام تغييرات ، طراحي مجدد جداول و ترسيم دوباره نمودارها ، همانند «سير تحول قرآن(1) » با صرف وقت و حوصله‌ي بسيار و دقت در خور توجهي كه همكار ارجمند خانم خديجه اميدوند به‌كار بستند، ممكن شد. بنياد صميمانه از ايشان تشكر و قدرداني مي‌نمايد.
اثر ديگري كه در اين مجموعه آمده است ، پاسخ به شبهات و انتقادهايي است كه مؤلف كتاب «كليدهاي فهم قرآن» در ده مورد در بخش «سال نزول آيات»- كه كليد نهم اين كتاب است ، به‌ كتاب «سير تحول قرآن» وارد كرده است .
زنده‌ياد مهندس بازرگان به‌درخواست همكاران نويسنده كتاب مذكور مبادرت به ‌‌پاسخ كرده‌اند و يك نسخه از آن‌ را همراه با نامه‌ي درخواست‌كننده،‌ در 3/11/1360 براي شركت انتشار ارسال داشته‌اند تا اگر اشخاص ديگري پس‌از خواندن كتاب «كليدهاي فهم قرآن» دچار اشكال و ابهام شدند و براي رفع اشكال به‌شركت انتشار مراجعه كردند تا عند اللزوم مورد مطالعه و استفاده قرار گيرد. مؤلف فقيد در اين اثر، علاوه بر ابراز نظريات كلي در باره كتاب «كليدهاي فهم قرآن» ، يك يك اشكالات و ابهامات مطروحه را بيان كرده و به روشني به آنها پاسخ مي‌گويد.
در اين مجموعه ، علاوه بر آثار مذكور، ترجمه عربيِ خلاصه «سير تحول لفظي قرآن» و خلاصه «سير تحول موضوعي قرآن» با استفاده از متن خلاصه‌اي كه توسط مؤلف فقيد به‌زبان فارسي تهيه شده بود ،‌ همراه با ترجمه به‌فرانسه‌ي خلاصه‌ي «سير تحول لفظي قرآن» و خلاصه «سير تحول موضوعي قرآن» به‌علاقه‌مندان و قرآن‌پژوهان ارجمند تقديم مي‌شود و جا دارد از برادر ارجمند استاد دكتر سيد محمدمهدي جعفري كه ترجمه‌ي خلاصه عربي با نظارت ايشان تهيه شده و پس از مطالعه كل اثر مواردي را براي اصلاح تذكر داده‌اند، سپاس‌گزاري و قدرداني نمايد.

بنياد فرهنگي مهندس مهدي بازرگان