مراسم جشن عيد‌فطر انجمن اسلامي دانشجويان دانشگاه تهران، در گلشهر كرج- سال 1337

(مرحوم آيت‌الله طالقاني، مرحوم مهندس بازرگان، شهيد استاد مطهري)

فهرست مطالب
1- فهرست تفصيلي مطالب 7
2- پيشگفتار 13
3- پيروزي حتمي 15
4- رنگ‌ها و نقش‌ها در عاشورا 45
5- مبارزات سياسي، مبارزات مذهبي 59
6- حكومت جهاني واحد 89
7- مسجد و اجتماع 119
8- منابع فقه، فقه، فقيه (مقدمه‌اي براي كتاب منابع فقه) 135
9- جهان‌بيني پيغمبران 159
10- جهات منفي در بعثت پيامبران 201
11- انسان و زمان 221
12- تلاش و توكل 311
13- آفات توحيد 341
14- امام و زمان 413
 

فهرست تفصيلي مطالب
پيروزي حتمي
آغاز مطلب 17 مختصري بررسي 18
معتقدات شيعه راجع به امام زمان 19
رؤياي خوش 19
مباني اسلامي و الهي مهدويت 20
مهدّويت از نظر اجتماعي و سياسي 26
آرزوي پيروزي نهايي 30
قطعيّت پيروزي 33
چگونگي پيروزي 35
وسعت ايدئولوژي 36
علّت غيبت 38
پديده ظهور 41
طول عمر حضرت 41
 

رنگ‌ها و نقش‌ها در عاشورا
آغاز مطلب 47

مبارزات سياسي، مبارزات مذهبي
آغاز مطلب 61
مقصود از مبارزه 62
محصول مبارزه 62
چگونه مبارزه پيش مي‌آيد 64
عوامل مبارزه 65
دست خدا يا دست ما 66
برداشتن سدها و حجاب‌ها 67
موارد تجانس و تفاوت مبارزه‌‌هاي سياسي و مذهبي 70
محل بروز و ظهور هر يك از مبارزات 71
ايرادهاي هر يك 73
ميكرب‌هاي مسموم كننده مبارزه در ايران 74
مبارزه، درِ خانه‌ي ايران را زده است 77
انواع مبارزه 78
محرك واقعي مبارزات 79
نقش ماديات در مبارزات 80
كدام نوع مبارزه را انتخاب كنيم 81
نگراني‌ها 83
اشتباهات گذشته تكرار نشود 85
توسل به قرآن 86

حكومت جهاني واحد
جشن جوانان 91
بلاي يأس 92
مبارزه اسلام با يأس 94
مسئله انتظار ناجي در ساير مذاهب 96
آنچه دنيا به دنبالش مي‏رود 97
هيولاي جنگ 98
منظره حكومت جهاني واحد 99
1- آيا حكومت جهاني واحد عملي است؟ 99
2- آيا با تشكيل حكومت جهاني واحد، رفع اختلاف و بسط عدالت خواهد شد؟ 102
3- آيا به‌فرض تأسيس دولت جهاني واحد و... ، بشر خوشبخت خواهد شد؟ 103
خاصيّت بدي‌ها و جنگ 104
هدف يا سياست حكومت جهاني واحد 106
خلاصه بحث 107
پراگماتيسم 109
مقايسه بين مكاتب مختلف، به لحاظ نجات نهايي بشريّت 110
برنامه‏ها چه بايد باشد؟ 112
همكاري در تدارك قبلي 116
 

مسجد و اجتماع
آغاز مطلب 121

منابع فقه، فقه، فقيه
هادي بعضي و بعضي را مضلّ 137
درياي پيكران فقه 138
جستجوي عوامل 139
اَلْعِلْمُ عِلْمَانِ 140
عامل رواني 142
فقه و اجتماع 146
فقه در قرآن 147
چون و چرا در احكام 150
سرچشمه احكام 151
منابع فقه 152
منبع و مناظر تازه 153
بخش‌هاي كتاب 156

جهان‌بيني پيغمبران
مقدمه 161
من چيستم، چه خواهم شد و چه بايد بكنم؟ 161
جهان دور و بر 162
جهان شناسان 164
بينش اول ؛ جهاندار آفريدگار 169
بينش دوم ؛ گزينش و آفرينش انسان و مقام او 170
بينش سوم ؛ اختيار و ارتقاء 171
بينش چهارم ؛ آخرت 173
بينش پنجم ؛ شرك و دنياپرستي 176
بينش ششم ؛ راهنمايي و پيشوايي و رهبري (يا نبوت و امامت) 181
بينش هفتم ؛ رحمت و سعادت 184
بينش هشتم ؛ سه شرط رستگاري 186
بينش نهم ؛ اكتساب و خودجوشي 189
بينش دهم ؛ آزادي، برابري، برادري 191
بينش يازدهم ؛ شخصيت فردي، تكامل اجتماعي و وحدت انساني 193
بينش دوازدهم ؛ پيروزي نهايي 196
 

جهات منفي در بعثت پيامبران
آغاز مطلب 203

انسان و زمان
مقدمه 223
فصل اول ؛ عنصر زمان در رشد انسان 225
جابه‌جا شدن زمان در دوران عمر 225
اولين آشنايي كودك با زمان و اميدواري جوان به آينده 227
توسعه مكاني شخصيت 228
ابعاد و رشد شخصيت 229
بعد زماني انسان و تكيه‌گاه جسماني آن 232
جلوه زمان در چهره ماديِ تمدن 235
جلوه زمان در چهره معنوي انسان 239
خلاصه فصل 241
فصل دوم ؛ توجه به زمان در علوم 243
از ذرع و پيمانه مصري تا كامپيوترهاي امروزي 243
نظريه نسبيت اينشتين 250
مفهوم جديدي به نام «جايگاه» و «فاصل» به جاي فاصله 253
نظريه نسبيت عمومي 255
فصل سوم ؛ رابطه اديان با «زمان» و موضع خاص اسلام و قرآن 257
دو انسان 259
مذهب يا بعد زماني انسان 261
تهمت كهنه‌پرستي 262
صبر و توكل 265
انتظار منجي و اعتقاد به آخرت 267
فصل چهارم ؛ فهم قرآن از دريچه نسبيت 271
سنجش‌هاي مختلف زمان 271
ملامت قرآن نسبت به عجول بودن انسان 274
درآميختگي زمان‌ها 276
واقعه‌اي به سوي مقصد مشخص و يا برنامه‌اي ثبت شده 281
علم خدا 288
توجيه پاره‌اي از مطالب غامض ديني 292
1- خواب‌هاي موسوم به رؤياي صادقه و غيب‌گويي‌هاي بعضي اشخاص 292
2- عالم برزخ و آيات راجع به آن 293
3- معراج و شق‌القمر 297
4- يحيي و عيسي عليهماالسلام 299
5- بحثي روي ربا 302
مسئله تقرب به‌ خدا 307

تلاش و توكل
آغاز مطلب 343
توكل از ديدگاه‌ طبيعي و مادي 316
توسل به معناي اتخاذ وسيله يا استثمار 318
توكل از ديدگاه قرآن 322
ما كه پيغمبر نيستيم 327
مسئله متمم 329
جواب‌هاي ملموس 332
تقوا و توكل 334
توكل و زمان 336

آفات توحيد
آغاز مطلب 343
عنايت قرآن به شرك 347
سِرِّ اين همه اصرار 349
هدف‌داري در جهان و كشتي نجات 350
مسئوليت و شناخت 353
دسته‌بندي مردم برحسب مسئوليت و هدف 354
گروه بندي قرآن 357
انواع آفات توحيد 361
قديمي‌ترين شكل شرك و تكامل امروزي آن 361
علت گرايش به بت‌پرستي و زيان آن 363
بت‌هاي ضد طبيعت يا طاغوت‌هاي ساخته انسان 365
دنياپرستي فردي (آفات نفساني و اخلاقي) 366
دنياپرستي‌هاي اجتماعي 370
الف) نظام استبدادي و طاغوت‌هاي شخصي 371
ب) آزادي‌خواهي و طاغوت‌هاي ملي و مالي 375
ج) نظام‌ها و طاغوت‌هاي اجتماعي و برگشت از آزادي 375
د) اُومانيسم و طاغوت‌هاي عاطفي 376
رابطه شرك‌هاي طاغوتي با مذهب 378
آفات توحيد در نزد ايمان آوردگان 383
شخص پرستي 384
خدمت پرستي و نوع پرستي 386
اصول پرستي 388
تمايلات فرعي و ولايت گيري اغيار 390
روش « نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَكْفُرُ بِبَعْضٍ» 397
رياكاران و خودپسندان 401
فراموش‌كاران 406

امام و زمان
مقدمه 415
عزا و اميد 416
انتظار فرج، مسئله جهاني قرن 417
دو نوع توجيه براي انتظار و وظيفه شيعيان در دوران غيبت 421
نام امام و نقش زمان 422
امامان و شيعيان 425
رابطه مذهب و ملّت در ايران و نقش روحانيّت 429
دو جبهه رو در رو در تاريخ معاصر ايران 432


 

به ‌نام خدا

پيشگفتار

خداي رحمان را سپاس مي‌گوئيم ‌كه توفيق تهيه يازدهمين مجموعه آثار زنده‌ياد مهندس مهدي‌ بازرگان را به‌ما عطا فرمود تا آن ‌را كه شامل 12 اثر مستقل است ، با عنوان «مباحث اعتقادي و اجتماعي» تقديم علاقه‌مندان ‌نمائيم.
«پيروزي حتمي»، «حكومت جهاني واحد» و «امام و زمان» حاصل تفصيل و تدوين سه سخن‌راني در جشن نيمه‌شعبان انجمن اسلامي دانشجويان در سال‌هاي 1339 و 1341 و 1357 است كه بر محور امام غائب، معتقدات شيعه نسبت به‌امام‌ زمان و مباني اسلامي و الهي مهدويت را از نظر شيعه و سني و نيز از ديدگاه‌هاي اجتماعي و سياسي مورد بررسي قرار داده و پديده انتظار و ظهور امام عصر (عج) را با استفاده از مدارك و اسناد ديني مربوط تبيين و نياز انسان را به‌دفع جنگ و برقراري صلح و اميد بشر را به برپايي حكومت جهاني واحد بيان مي‌كند.
« رنگ‌ها و نقش‌ها در عاشورا » حاصل سخن‌راني در عاشوراي حسيني در 23/2/1341 است. اين بحث، نه تنها مصيبت كربلا را كهنه نمي‌داند بلكه معتقد است موضوعِ روز و عصر و زمانه ماست و تر و تازگي دائمي دارد.
«مبارزات سياسي، مبارزات مذهبي»، در آغاز فعاليت «نهضت آزادي ايران» در سال1341، توسط مؤلف فقيد تأليف و به‌عنوان يك‌ دستورالعمل اعتقادي مورد عمل مبارزان مسلمان در داخل و خارج كشور قرار گرفته است. اين اثر نوعي از مبارزه را معرفي مي‌كند كه در قالب «دين» و «قرآن» و به‌اسم «الله» و «بالله» و «في سبيل الله» باشد و با بينايي و علاقه‌مندي در راه اصلاح و آزادي مردم قدم بردارد.
«مسجد و اجتماع» حاصل سخنراني در جشن مبعث، در مسجد هدايت، در سال1347 است. در اين اثر ، نقش مسجد به عنوان مركز پرستش خدا در اجتماع مورد بررسي قرار گرفته و جايگاه آن در دوران خلفاي اموي و عباسي و در ايران بعد از اسلام، چه از نظر ساختمان و بنا و چه از نظر بهره‌برداري و اجتماعي تحليل و نقد شده است.
«منابع فقه، فقه، فقيه» مقدمه‌اي است كه مؤلف براي كتاب «منابع فقه» تأليف علامه فقيد ، استاد محمد تقي جعفري در شهريور ماه 1349 نوشته است. در اين اثر معني و مفهوم فقه، فقه در قرآن، سرچشمه احكام و سير تحول آن از صدر اسلام به بعد مورد تحليل قرار گرفته و جايگاه آن در قرآن تبيين شده است.
در «جهان‌بيني پيغمبران» كه تفصيل سخن‌راني مورخ‌30/5/1350 است، دوازده بينش مورد بررسي قرار گرفته و درنهايت از ديدگاه‌هاي‌ مطرح شده انتظار فرج و نيز اقدام براي مشاركت در حصول پيروزي نهايي، استخراج و نتيجه‌گيري شده است.
«جهات منفي در بعثت پيغمبران» در 12/11/1352 تهيه شده و نشان مي‌دهد كه در بعثت پيامبران جنبه‌هاي نهي از منكر ، بر موارد امر به معروف مي‌چربد و سنت ائمه بيشتر مبارزه منفي بود تا مبارزه مثبتِ تعرضي.
«انسان و زمان» حاصل سه جلسه سخن‌راني در جمع اعضاي انجمن اسلامي مهندسين در سال 1353 است . در اين اثر ، عنصر زمان و رشد انسان، توجه به زمان در علوم ،‌ رابطه اديان با زمان و موضع خاص اسلام و قرآن و نيز فهم قرآن از دريچه نسبيت ، مورد بررسي قرار گرفته و پاره‌اي از مطالب غامض ديني توجيه شده است.
« تلاش و توكل » ، تفصيل و تدوين سخن‌راني در انجمن اسلامي مهندسين در حوالي سال 1354 است در اين اثر ، تلاش و توكل از ديدگاه طبيعي و مادي و سپس از نظر قرآن و دين مورد بررسي قرار‌گرفته و جواب‌‌هاي ملموسي به‌دست داده است.
«آفات توحيد» حاصل سه‌جلسه سخن‌راني در شب‌هاي ماه مبارك رمضان در مسجد قبا در سال‌1356 است. در اين اثر انسان‌ها طبق موازين قرآني به‌‌دوگروه «حزب‌الشيطان» و «حزب‌الله» تقسيم شده‌اند و انواع آفات توحيد از قديمي‌ترين شكل شرك تا تكامل امروزي آن، طاغوت‌هاي ساخته انسان،‌ دنياپرستي‌هاي اجتماعي، اعم از نظام استبدادي و طاغوت‌هاي شخصي، طاغوت‌هاي ملي و مالي، نظام‌ها و طاغوت‌هاي اجتماعي و عاطفي ، بررسي شده است و در نهايت آفات توحيد در نزد ايمان‌آوردندگان را از يكديگر تفكيك نموده و به ‌صورت شخص‌پرستي ، خدمت‌پرستي و نوع‌پرستي ، اصول‌پرستي ، ولايت‌گيري اغيار ، روش « نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَكْفُرُ بِبَعْضٍ » ، رياكاران و خودپسندان و فراموش‌ كاران معرفي مي‌نمايد.
اميد است اين مجموعه نظر خوانندگان ارجمند را تأمين و مرضي رب‌العالمين و وسيله‌اي براي رحمت واسعه مؤلف ارجمند آن گردد.

بنياد فرهنگي مهندس مهدي بازرگان