مراسم جشن عيد‌فطر انجمن اسلامي دانشجويان دانشگاه تهران، در گلشهر كرج- سال 1337

(مرحوم آيت‌الله طالقاني، مرحوم مهندس بازرگان، شهيد استاد مطهري)

فهرست مطالب
پيش‌گفتار 11

بررسي نظريه اريك فروم
مقدمه 15
فصل اول ، معرفي‌ها 19
كارل هنريش ماركس 19
اريك فروم 24
ماركسيسم از ديدگاه اريك فروم 29
فصل دوم ، اظهار نظر كلي 33
ماركسيسم از ديدگاه اريك فروم 33
الف- نكات منفي 33
ب- نكات مثبت 33
اومانيسم يا «انسان براي خويشتن» 33
فصل سوم ، در اين زمينه، يك‌نفر مسلمان چگونه فكر مي‌كند 39
انسان اديان 39
1- شناخت تاريخ انسان و روش توليد 44
2- بيگانگي و جداي از خود شدن انسان در سيستم سرمايه‌داري و مالكيت غربي 45
3- محو فرديت از كارگر و غيركارگر در دنياي سرمايه‌داري و در كمونيسم شوروي 46
4- بت‌پرستي 47
5 - داستان آفرينش انسان و هبوط آدم و حوا از بهشت به زمين 48
6 - بيگانگي انسان با خود و حل تضاد مابين تكامل و اسارت 51
7 - فعاليت و زندگي 52
8- تنهايي و بيگانگي بزرگ‌ترين بدبختي و رنج بشريت 53
9 - «كردن و شدن» به‌جاي «داشتن و بودن» 58
10- سوسياليسم ماركس 65
فصل چهارم ، گريز از آزادي 69
آزادي يك مسأله رواني 69
مراحل رشد انسان در طريق آزادي و پناه‌گاه‌هاي او 72
مراحل آزادي در طول تاريخ 72
همگامي و رنسانس مذهب 75
انسان نوين در دو راهي آزادي 77
مكانيسم‌هاي ديگر 81
1- قدرت گرايي 81
2- تخريب 83
3- همرنگي ماشيني 84
آزادي و دموكراسي- پندار فرد بودن 85
آزادي و خود انگيختگي 85
خود انگيختگي كليد مشكل‌گشا 90
خود انگيخته‌ها 91
درد اصلي كجاست؟ 92
خاصيت‌هاي خودانگيختگي 94
معادله X96  X=X
خطرهاي خود هدفي 100
در فضيلت خودانگيختگي 104
تناقض‌ها 105
1- خودانگيختگي و ادارة اجتماع 105
2- خودانگيختگي و منع بت‌پرستي 107
3- مراحل تكامل 107
4- نفي اخلاق و خروج از اسارت 109
5- خودانگيختگي و« نه خوب و نه بد بودن آدمي» 110
6- شهادت و خودهدفي زندگي 111
7- آزادي مثبت و عشق 111
8- خوشبختي و خودهدفي 113
9- ناسازگاري شخصيت با سوسياليزم و با عشق 114
10- شخصيت انسان و جبر تاريخ 115
آخرين گريز 119
فصل پنجم ، جهان‌خواهي (اونيورساليسم) 121
ناراحتي‌هاي خداپرستي 127
1- آيا خدا تكامل انديشة انسان است؟ 127
2- آيا خداپرستي ارتجاع است؟ 133
3- دينداري و آزادي 133
خدا، كليد مشكل‌گشا 139
تكامل و آزادي 141
عشق و زندگي 144
دريافت حقايق به‌وسيله دل و حواس 157
فكر و علم 158
فرديت، شخصيت، وحدت، امنيت 159
اخلاق و امنيت اجتماعي 169
مالكيت و تجارت و سود 172
حكومت جهاني واحد 176
سرمايه‌داري (كاپيتاليسم) 184
سعادت و سرنوشت ، پيوند ماديت و معنويت 193

علمي بودن ماركسيسم
مقدمه 207
1 - ماركسيسم چه مى‏خواهد و چه مي‌كند؟ 208
2 - ماركسيسم چه مى‏گويد؟ 208
منظور از علمى بودن 209
خلاصه مكتب 210
توصيه 211
بحث اول، منطق جدل يا ديالكتيك هگل 213
1 - يك مبنا و دو نتيجه 216
2 - بيقرارى و تكامل پيوسته 217
3 - قطعيت و ابديت 218
4 - توليد و تنازع و تركيب 219
1. 4- روابط يك بعدي و روابط سه بُعدي 221
5 - تكامل از طريق تبديل كميت به كيفيت 224
1. 5 – تحول‌هاى اجتماعى 225
6 - مبداء حركات و منشاء انقلابات 227
1. 6 - موانع تحول ، تعادل‌هاى كاذب 229
بحث دوم، جهان بينى مادىِ جدلى ياماترياليسم ديالكتيك (بى‏خدائى جهان) 231
1 - خاصيت ذاتى جدلى ماده 233
2- خودسازندگىِ تكامليِ ماده 234
3- تحول و توليد ديالكتيك زنجيرى 237
4 - چگونگى خروج ماده از حالت بسيط اوليه 239
بحث سوم، انسان مسلكى مادى يا اومانيسم ماركس 241
1 - خود سازندگىِ انسان 243
2 – كار، عامل خودسازىِ انسان 245
3 - راه حل پراكسيس 248
4 - بد و خوب انسان‌ها 251
5 - مسئله اساسى اختيار 253
6 - از خودبيگانگىِ انسان و خودهدفى 256
بحث چهارم، بررسى اقتصادى تاريخ، دوران‌هاى پنجگانه 261
1 - پنج دوران تاريخ ملت‏ها 265
2 - تحول ديالكتيك و تولد انقلابىِ طبقاتىِ نظام‌هاى اجتماعى 267
3 - تنوع و تنازع برونى به‌جاىِ تضاد درونىِ جدلى 268
4 - منشأ نزاع‌ها 269
5 – انسان ، موجود مسئله‌ساز و دشمن‌تراش 272
بحث پنجم، بررسى اقتصادى تاريخ، شرايط تعيين كننده اصلى 275
1 - مشتقات صيانت نفس در اجتماع انسان‌ها 278
2 - مشتقات رشد و تغذيه 278
1. 2 - مالكيت 280
2. 2 - دوران اشتراكى اوليه 282
3. 2 - شيوه‏ها و نيروهاى مختلف توليد 286
4. 2 – سرمايه ، فكر ، كار 287
5 .2 - طبقه 291
3 - مشتقات سائق توليدمثل 295
1. 3 - خانواده و اختلاف زن و مرد 296
2. 3 - عشق و آرايش و ذوقيات 300
3. 3 - ميراث 302
4. 3 - تعليمات ، تربيت ، تحقيق 303
5. 3 - اخلاق و ارزش‌هاىِ انسانى 304
6. 3 - جامعه ، حكومت ، دموكراسى 309
4 - سائق‏هاى فوق‌حيوانىِ انسان و مسئله كلىِ زيربنا و روبنا 312
بحث ششم، سرمايه و كار در اقتصاد ماركس 317
1- پيدايش و تحول عناصر اقتصاد 321
1. 1 - ارزش 321
2. 1 – مزد 323
3. 1 - سرمايه 324
4. 1 - بهره يا سود سرمايه 326
2 - مسئله « ارزش اضافى » 328
3 - منشاء اختلاف كارگران و علت اجحافات 332
4 – آنتى‌تزهاى سرمايه‌دارى 337
بحث هفتم، سير نهائى يا كمونيسم جهانى 341
1 - جريان واقعىِ سير به‌سوى كمونيسم 346
1. 1 - محو طبقات 347
2. 1 - الغاى مالكيت خصوصى و سرمايه و سود 348
1 .2. 1 - مالكيت زراعى و وفور نعمت 351
3 .1 - تعطيل بازار و از سكه انداختن پول 357
4. 1 - صنعتى شدن شديد و وفور نعمت‌هاى مصنوعى 359
5 .1 - تحليل دولت و تحقق جامعه اشتراكى 361
6 .1 - وحدت جهانى كمونيسم و يگانگى انسانى 364
2 - جريان طبيعى 367
1. 2 - عوامل مربوط به‌مردم و روابط توليد 369
2. 2 - عوامل مربوط به‌مرام 374
3 - جريان فرضى 383
بحث هشتم، واقعيت ماركسيسم 389
1 - زمينه و شيوه بررسى 390
2 - از هُمِر تا مسيح 391
3 - هزار سال تاريكى و خواب تا طلوع رنسانس 393
4 – گام‌هاى تكامل و نطفه‏هاى اختلاف و انقلاب 395
5 - از مسيح تا ماركس 400
1. 5 – دولت‌هاى مركزى و ناسيوناليسم 400
2. 5 - ليبراليسم 401
3. 5 - سوسياليسم 403
4. 5 - علم و صنعت 404
1. 4. 5 - علم و كاشف اسرار 407
2. 4. 5 - تكنولوژى و ماشين 409
3. 4. 5 - جنگ و زندگى 412
6 - واقعيت ماركسيسم 416
1. 6 - ديالكتيك 416
2. 6 - مبارزه و انقلاب 417
1. 2. 6 - فطرت انقلاب 418
2. 2. 6 - مكتب انقلاب 420
3. 6 - توليد و اقتصاد 424
4. 6 - ضد خداگرايى و انسان‌مسلكىِ مادى 425
5 .6 – كمونيسم، راه حل تعارض سوسياليسم و اومانيسم 428
6. 6 - علم و آگاهى 429
7. 6 - حكومت ملى و وحدت انسانى 430
7 - دو مكتب رو در رو 430
8 - از ماركس تا... 432

پيوست‌ها
فهرست آيات 437
فهرست احاديث و روايات 443
نمايه فارسي 445
نمايه انگليسي و فرانسه 473


 

به ‌نام‏ خدا

پيشگفتار

دهمين شماره از مجموعه آثار زنده‌ياد مهندس مهدي بازرگان كه به‌توفيق الهي اينك تقديم خوانندگان ارجمند مي‌شود، «مباحث تطبيقي و نقدهاي علمي» نام دارد و شامل دو كتاب مستقل «علمي بودن ماركسيسم» و «بررسي نظريه اريك فروم» است. اين دو اثر هر كدام حول محور ماركسيسم و جهان‌بيني ماركس، در سال‌هاي 1354 و 1355 نوشته شده و در زمان خود كوششي چشم‌گير در پاسخ به نياز جامعه و سئوالات مطرح در‌ آن عصر و زمان است و پس از انتشار در سال 1356، اثرات مفيد و مطلوبي بر نياز فكري جوانان داشته است.
در آن دوران، ماركسيسم به‌عنوان يك ايدئولوژي، در بين جوانان انقلابي و مردم مبارز، جايگاهي ويژه داشت تا جايي‌كه با گرايش تدريجي افكار به‌طرف كمونيسم، نه تنها توجهي روزافزون به بنيان‌گذار علميِ آن مي‌شد، بلكه برخي از دولت‌هاي اسلامي نيز اصرار بر انطباق اسلام با سوسياليزم داشتند و نسبت به‌پاره‌اي از اصول ماركسيسم ، اظهارنظر موافق مي‌نمودند و حتي‌ گروهي از اين اردو به‌ ماركسيسم گرائيدند.
بازرگان با درك اين معني، در‌ كتاب «بررسي نظريه اريك فروم»، ابتدا ديدگاه‌هاي نويني از ماركسيسم را كه توسط اريك فروم مطرح شده بود، مورد بررسي و تحليل قرار داد چرا كه او به عنوان يك جامعه‌شناس و پزشك روان‌كاو، پس از هشت دهه از فوت ماركس به دفاع از ماركسيسم برخاسته و آن را وارد ميدان معنويت كرد و با يك ديد بشردوستانه و جهان‌بيني اومانيستي، اعلام داشت كه افكار ماركس به‌غلط تفهيم و تعبير شده و علي‌رغم افكار رايج ، ماركس يك ماترياليست ماده‌پرست نيست و به نيازهاي روحي انسان كاملاً توجه دارد.
«انسان و انسانيت» در همه 14 جلد كتابي كه اريك فروم از 1941 تا 1966 نوشته است، مفهوم محوري و مبداء و مقصد اصلي است. مهندس بازرگان نيز در كتاب «بررسي نظريه اريك فروم»، بدون آنكه هدف و صحبت را روي عناوين ديگري متمركز سازد، نظرات و‌ آراء اريك فروم را مطرح ساخته و در مقابل، نظريات اسلامي را از دريچه نگاه يك انديشمند مسلمان ارائه داده است و براساس نيازهاي انسان بحث را پيش برده و نتيجه‌گيري كرده است.
در كتاب‌ «علمي بودن ماركسيسم» اصولي كه به‌نام ماركسيسم تعليم داده مي‌شود، به‌عنوان يك مجموعه مرتبط و منظم مورد توجه مهندس بازرگان واقع شده و از دو ديدگاه مورد بحث و تحليل قرار گرفته است:
اول، ماركسيسم چه مي‌گويد؟ يعني شناخت ايدئولوژي و مطالعه فلسفي مكتب.
دوم، ‌ماركسيسم چه مي‌خواهد و چه مي‌كند؟ يعني انقلاباتي كه در لواي اين ايدئولوژي رخ مي‌دهد و با نظام‌هاي حاكم و موجود به مبارزه برمي‌خيزد و نيز آنچه در كشورهاي كمونيستي به‌عنوان برنامه اجرايي در دست انجام بوده و مي‌باشد .
هر چند بسياري از ماركسيست‌ها تفكيكي بين اين دو قائل نبوده و اكثراً اين دو را ملازم يكديگر دانسته و يا دومي را دليلي بر اثبات اولي مي‌شمرند، ولي زنده‌ياد مهندس بازرگان، نه تنها بر اين نكته وقوف كامل دارد، بلكه با تأكيد بر آن، ‌در ابتدا شرايط علمي بودن و علمي شناختن يك نظريه را بيان مي‌كند و سپس مكتب ماركسيسم را به‌عنوان يك مجموعه به‌هم پيوسته، در هشت بحث شامل: منطق جدل يا ديالكتيك هگل، جهان‌بينيِ جدليِ مادي يا ماترياليسم ديالكتيك، انسان مسلكي يا اومانيست مادي، بررسي اقتصادي تاريخ در نظام‌هاي اجتماعي و زيربناي جامعه‌ها، سرمايه و كار در اقتصاد ماركس و سيرنهايي كمونيسم جهاني، مورد بررسي و تحليل قرار مي‌دهد و در نهايت واقعيت ماركسيسم را بيان مي‌دارد.
اين اثر در آن دوران، راه‌گشاي بسياري از جوانان و پاسخ‌گوي بسياري از سئوالات مردم مبارز شد و بارها تجديد چاپ گرديد و اكنون نيز همچنان براي نسل جوان و پوياي ما، روشنگر و راهنما است.
بنياد فرهنگي مهندس مهدي بازرگان خوشوقت است كه اين دو اثر را با استفاده از آخرين اصلاحات و اضافاتي كه توسط مؤلف فقيد به‌صورت دست‌نوشته به‌متن اوليه افزوده شده است، همراه با تصاوير شخصيّت‌هاي مورد بحث و نيز مختصري ويرايش ، تقديم علاقه‌مندان مي‌نمايد. اميد است ارائه اين مجموعه نيز پاسخي به درخواست مشتاقان آثار زنده‌ياد مهندس بازرگان و مزيدي بر مغفرت و رحمت واسعه براي مؤلف ارجمند آن باشد. روانش شاد و راهش پر رهرو باد.

بنياد فرهنگي مهندس مهدي بازرگان