مراسم جشن عيد‌فطر انجمن اسلامي دانشجويان دانشگاه تهران، در گلشهر كرج- سال 1337

(مرحوم آيت‌الله طالقاني، مرحوم مهندس بازرگان، شهيد استاد مطهري)

فهرست مطالب
فهرست تفصيلي مطالب 7
پيشگفتار بنياد فرهنگي مهندس مهدي بازرگان 13
نماز 17
دل و دماغ 39
يادداشتي از سفر حج 61
آموزش تعاليم ديني 75
تربيت و تعليم ديني 97
خانه مردم 191
علي و اسلام 229
درس دينداري 241
دعا 343
نيك‏نيازي 403
فهرست آيات 439
فهرست احاديث و دعاها 451
نمايه فارسي 457
نمايه انگليسي و فرانسه 479



فهرست تفصيلي مطالب
نماز
آغاز مطلب 19
شرايط نماز 20
وقت نماز 21
نيّت ، قصد قربت 21
مال حلال و كار با شرافت 21
پاكيزگي و بهداشت 22
غسل 23
وضو 23
تيمّم 24
قبله 24
طمأنينه 25
انجام نماز 26
اذان و اقامه 26
در پناه پروردگار 28
آيين گشايش نماز ، تكبيرةالاحرام 29
حمد و سوره 30
ركوع 32
سجود 33
قنوت 33
تشهّد 34
تسبيحات اربعه 36
تكبير مستحب 36
سلام 36
 

دل و دماغ
آغاز مطلب 41

يادداشتي از سفر حج
در مسجد رسول‏الله 63
الله اكبر! 65
مسجد رسول‏الله! 65
سبحان‏الله! 66
تعرف الاشياء باضدادها 69
 

آموزش تعاليم ديني
آغاز مطلب 77

تربيت و تعليم ديني
مقدمه 99
طرح برنامه تعليمات ديني ابتدايي 103
سال اول 103
سال دوم 104
سال سوم 105
سال چهارم 108
سال پنجم 113
سال ششم 119
برنامه كلاس چهارم‏دبستان 125
درس اول، نتيجه‏كار و حاصل زحمات 125
درس دوم، گوسفندهي لار 127
درس سوم، احمد بري خواهرخود شيريني مي‏خرد 129
درس چهارم، فرستاده‏هي خدا 131
درس پنجم، خداشناسي حضرت ابراهيم(ع) 133
درس ششم، درود بر محمد(ص) و بر خاندان او باد 135
درس هفتم، خديجه(س) و علي(ع) 137
درس هشتم، از مكه تا مدينه 139
درس نهم، خداپرستان 141
درس دهم، خواب جمشيد 143
درس يازدهم، خدي جمشيد 145
درس دوازدهم، پرستش بري چه؟ 147
درس سيزدهم، مأمور اجرا 149
درس چهاردهم، گردش عيد 151
درس پانزدهم، بهشت و جهنم 153
درس شانزدهم، پيغمبر راستگو بود 157
درس هفدهم، گفته‏هي پيغمبر 159
درس هجدهم، نيكوكاري يا كليد بهشت 161
درس نوزدهم، چند آيه از سوره كهف 163
درس بيستم، بهره مال 167
درس بيست‏ويكم، بني‏آدم اعضي يكديگرند 169
درس بيست‏ودوم، عاشورا 171
درس بيست‏وسوم، پيشوايان 173
درس بيست‏وچهارم، بقال كم‏فروش و صراف‏تنزيل‏خوار 177
درس بيست‏وپنجم، عدالت 179
درس بيست‏وششم، علي سرباز وظيفه 181
درس بيست‏وهفتم، حاجي عبدالله 183
درس بيست‏وهشتم، آدم حسود 185
درس بيست‏ونهم، عيادت پيغمبر از يهودي 187
درس سي‏ام، اولين موقوفه 189

خانه مردم
آغاز مطلب 193
كنجكاوي 193
هم فال و هم تماشا 195
بالاترين منفعت‏ها 197
صلح‌جويي قرآن در سير تحولي آن 199
مردم 202
اتحاد مثلث 205
پرچم وحدت 207
اختلافات عقيدتي و جنگ‌ها 208
دور زدن اختلاف 211
دستگيره بري ذهن‏ها و دل‌ها 214
بري مردم 216
انتقال مأموريت 218
مقتضي موجود و مانع ... نيز موجود 221
استيفي حقوق موروثي 224
سلاح صلح 224
 

علي و اسلام
آغاز مطلب 231

درس دينداري
مقدمه 243
1- احتياج به دين 249
2- انتخاب معشوق و معبود 257
شرايط اصلي پرستش 257
معشوق‏ها و معبودهي بشر 260
دسته‏بندي پرستش‌ها 261
جدول پرستش 263
مطالعه و مقايسه 264
3- دينداري 271
مقايسه به لحاظ ماهيت و نوع تعليمات و عبادات 272
مقايسه به لحاظ سير تاريخي و تحوّل بعدي 273
نتيجه 276
4- پيغمبران چه كساني بودند و چه كردند؟ 277
تاحدودي كه معلوم و مقبول است 278
نتيجه‏گيري 282
5- پيغمبران چه گفتند 287
1- پرستش خدا 287
2- آخرت 288
3- مسؤوليت در برابر خود و خلق 288
6- بحث در توحيد 295
بداهت و قدمت مطلب 295
دلائل منكرين خدا و مخالفين اديان 298
الف - 1) فرار از قيد و وظيفه و فشار تمايلات نفساني 299
الف - 2) احساس عقب‏افتادگي در دنيي جديد و... 301
الف - 3) مشاهدات ‏نامطلوب ‏وآزمايش‌هي ‏خلاف ‏از روحانيّت 304
ب - 1) نامحسوس بودن خدا و نامأنوس بودن انديشه‏ها 305
ب - 2) موضوعات مشكل و شبهه‏آور اديان و ... 313
ب - 3) توجه و تحيّر در برابر پيش‌آمدها و ... 316
ب - 4) پيدايش‏ مكتب‌هي‏ رقيب ‏براى‏ جواب‌گويي ‏به‏ مسايل ‏تازه 319
7- بحث در آخرت 321
عدم اطلاع از چيزي دليل بر محال بودن و عدم آن نمي‏شود 323
خبر از پيغمبران 325
اثبات قيامت 326
1- توليدمثل انسان و ساير موجودات زنده 327
2- خواب و بيداري‌هي طبيعت 329
3- ثبات و بقي طبيعت 330
4- نمونه‏هي فراوان زنده ماندن و يا زنده شدن مرده‏ها در دنيا 331
5- امكان قيامت و بهشت و جهنم 333
8- عبادات يا عمل صالح 335
تقسيم‏بندي احكام 338
آثار خارجي و داخلي عبادات 340

دعا
آغاز مطلب 345
اِشكال دعا 348
فوائد فرعي دعا 351
دعاهي ما 354
قرآن چه مي‏گويد؟ 356
اجابت دعا 358
دعا در قرآن 360
استمداد از اهل بيت 366
دعاهي اصيل 367
اثر بخشي و منظور از دعا 378

نيكنيازي
آغاز مطلب 405
شواهد مثال فراوان است 407
نقش نيكنيازي در اخلاق و دينداري 412
آيا نيكنيازي كفايت كار ما را مي‏كند؟ 423


 

بسمه ‏تعالي

پيش‌گفتار

مجموعه‏ي كه تقديم خوانندگان گرامي مي‏گردد، گزينش و تركيبي است از ده مقاله در مباحث ايدئولوژيك با ساليان متفاوت در تاريخ نگارش، اولين مقاله (نماز) كه از قديمي‏ترين نوشته‏هي به دست آمده از مهندس بازرگان محسوب مي‏گردد، متعلق به ايام جواني ايشان (حوالي سال 1315 و حدود سي سالگي) مي‏باشد كه احساس مسئوليت و دغدغه فكري يك جوان تحصيلكرده تازه از فرنگ برگشته را نسبت به دين و ايمانِ نوباوگان ميهن نشان مي‏دهد. در آن روزگار فرنگستان، كفرستان به شمار مي‏رفت و كمتر كسي باور مي‏كرد پس از هفت سال اقامت در پاريس بتوان ديندار و نمازخوان باقي ماند. اتفاقاً كتاب‌هي «مذهب در اروپا»(1) و «مطهرات در اسلام»(2) ، كه در همين سال‌ها توسط مؤلف نوشته شده، ناظر به همين تصورات و بري دفع همين توهمات بوده است.
سال‌هي پس از 1320، به دنبال جنگ جهاني دوم و خروج رضاشاه، آزادي موقت پس از استبداد خشن، بستر و زمينه‏ي شد بري انعقاد نطفه نوگرايي ديني در ايران. انجمن‏هي اسلامي دانشجويان كه از اولين تشكل‌هي حركت نوانديشي اسلامي و جريان اسلامِ دانشگاهي (مستقل از جريان اسلامِ سنتي حوزه) محسوب مي‏گردد، محصول و ميوه گام‌هي نخستين همين دوره است. دانش‏آموختگان اين نسل پس از خاتمه تحصيل، به تدريج انجمن‌هي اسلامي مهندسين، پزشكان و معلمين را پايه‏گذاري كردند كه از اركان نوگرائي ديني در ايران به شمار مي‏روند.
بيشترين مقالات اين مجموعه متن تدوين‏شده و تفصيل‏يافته سخنراني‌هايي است كه مهندس بازرگان در انجمن اسلامي دانشجويان در اعياد مذهبي ايراد نموده و ابتدا در نشرياتي همچون: فروغ علم، پيكار انديشه، مجموعه حكمت و... كه به نوعي ارگان فكري و ايدئولوژيك اسلامِ دانشگاهي يا نوگرائي ديني محسوب مي‏شد، درج گشته و سپس توسط «شركت سهامي انتشار» به صورت مستقل يا همراه مقالاتي ديگر در سطح وسيع و چندين بار چاپ، منتشر شده است.
شركت سهامي انتشار به عنوان ناشر و توزيع كننده اين آثار، نخستين نهاد انتشاراتي نوگرا در اين دوران محسوب مي‏شود كه نقش عمده‏ي را در فرهنگ‏سازي و تربيت كادر بري حركت نوين اسلامي ايفا نموده است. در شرايطي كه مؤسسات انتشاراتي به صورت فردي و عمدتاً بري سودآوري و چاپ كتابهي پرخريدار تأسيس مي‏شد، پايه‏گذاري چنين مركز فرهنگي با مشاركت حدود 250 سهامدار كه به جي منافع مادي به مصالح اجتماعي و اعتقادي چشم دوخته بودند، بسيار پربركت و زمينه‏ي بري تمرين كار دسته‏جمعي و همكاري‌هي فرهنگي گسترده به شمار مي‏رفت. تا سالياني دراز هيئت تحريريه اين شركت: احمد راد، مهندس بازرگان، آيت‏الله مرتضي مطهري، احمد آرام، دكتر كاظم يزدي، ... طراح و برنامه‏ريز بسياري از خطوط فرهنگي در جامعه بودند و نبض تب و تاب‌هي جريان روشنفكري ديني را به دست داشتند.
برخي از مقالات اين مجموعه، همچون : «آموزش تعاليم ديني» و «برنامه تربيت و تعليم ديني» كه بري نخستين بار به چاپ مي‏رسد، نمونه‏ي از تلاش‌هي نويسنده بري گسترش تعليمات روشنگرانه ديني در سطح مدارس و رسمي كردن و به تصويب رساندن اين آموزش‌ها در سطح كلان كشوري مي‏باشد. همچنين مقاله «درس دينداري» تقريرات و تدريس ايشان در «دانشسري تربيت معلم تعليمات ديني» است كه تحت سرپرستي آقي دكتر يدالله سحابي اداره مي‏شد. ايشان كه تجربه گرانبهايي از دوران معاونت وزارت فرهنگ داشتند، اين مركز را مبتكرانه پايه‏گذاري كردند. اين دانشسرا پس از چند دوره كارِ پرثمر و تربيت نسلي از معلمين متعهد و انديشمند در امور ديني متأسفانه تعطيل گرديد.
دو مقاله آخر (دعا و نيك‏نيازي) محصول زندانِ سال‌هي 1341 تا 1346 است كه به صورت سخنراني ايراد و سپس تدوين، تنظيم و آماده چاپ شده است. در آن دوران خوشبختانه در داخل زندان تا اين حد آزادي وجود داشت.
در هر حال مقالات اين مجموعه تا حدودي سير تحول فكري نويسنده را كه متأثر از جريانات فكري روزگار و تأثير گذار بر روند نوگرائي ديني بوده است، در ربع قرن پس از تبعيد رضاشاه كه دوران تدارك و تربيت اوليه جريان اسلام دانشگاهي بوده است، نشان مي‏دهد. اين جريان با اختلاف زماني حدود بيست سال پس از جريان ماركسيستي و ناسيوناليستي در ايران بوجود آمده است.
از خداوند عزيز و حكيم بري پيشگامان نوانديشي اسلامي مغفرت و رحمت و بري حاملان اين امانت در اين دوران اراده و همت و عشق و ايمان آرزو مي‏نمايد.
 

«... رَبَّنَا اغْفِرْلَنا وَ لِاِخْوانِنَا الَّذينَ سَبَقُونا بِالايمانِ وَ لاتَجْعَلْ في قُلُوبِنا غِلًّا لِلَّذينَ آمَنُوا رَبَّنا اِنَّكَ رَءُوفٌ رَحيم.» (3)

بنياد فرهنگي مهندس مهدي بازرگان

1. كتاب «مذهب در اروپا»، اولين اثر مندرج در «مجموعه آثار (8)» به نام «مباحث علمي، اجتماعي، اسلامي» مي‏باشد كه توسط شركت سهامي انتشار چاپ و منتشر شده است.
2. كتاب «مطهرات در اسلام» اولين اثر مندرج در «مجموعه آثار (7)» به نام «مباحث علمي، اسلامي» مي‏باشد كه توسط شركت سهامي انتشار چاپ و منتشر خواهد شد.
3. حشر(59) / 10 : ... پروردگارا ما را و برادرانمان را كه در ايمان بر ما پيشي گرفتند ببخش و در دل‌هي ما نسبت به مؤمنين كينه‏ي قرار مده كه تو بسيار رئوف و مهرباني.