مراسم جشن عيد‌فطر انجمن اسلامي دانشجويان دانشگاه تهران، در گلشهر كرج- سال 1337

(مرحوم آيت‌الله طالقاني، مرحوم مهندس بازرگان، شهيد استاد مطهري)

فهرست مطالب
فهرست تفصيلي مندرجات 9
مقدمه بنياد فرهنگي مهندس مهدي بازرگان 17
مذهب در اروپا 19
كار در اسلام 43
سرچشمه استقلال 113
بينهايت كوچك‌ها 137
آثار عظيم اجتماع 153
از خداپرستي تا خودپرستي 163
جنگ ميان ديروز و فردا 215
احتياج روز 231
سر عقب‌افتادگي ملل مسلمان 247
مزايا و مضار دين 277
اسلام مكتب مبارز و مولد 305
مرز ميان دين و سياست 357
انتظارات مردم از مراجع 385
دين و تمدن 407
فهرست آيات 455
فهرست احاديث و دعاها 467
نمايه 469



فهرست تفصيلي مطالب
مذهب در اروپا
مقدمه 23
1- خداشناسان 23
2- دستگاه كليسا 27
3- شريعت سهل 30
4- تقصير دين 31
5- نقطه ضعف اوّل 33
6- نقطه ضعف دوّم 35
7- نقطه ضعف سوّم 37
8- نتيجه معكوس در اسلام 38
9- تعجّب و تأسّف 40
10- خلاصه 41

كار در اسلام و در ايران
آغاز مطلب 45
قسمت اوّل- سير تكاملی كار در طول تاريخ بشريت 47
دوران حيوانيت 47
دوران گله‏داری 48
دوران چارپايان 48
دوران خانواده 49
دوران قبايل 51
دوران خدمتكاری (نوكر، كلفت، بنده) 51
دوران كشاوزی 53
دوران دهات و تشكيل قراء و طلوع تمدن 53
دوران اشرافيت 54
دوران مشاغل (كشاورزی، كاسبی، تجارت، پيشه‏وری) 56
اقتدار لشكری و حكومت‌های مركزی 57
استقلال كار و دورا‌ن‌های كارگری 59
دوران سرمايه و ماشين و حكومت‌های دموكراتيك 60
حكومت پول 61
تفرقه طبقات 62
جنگ طبقات 62
وضع حاضر و حكومت‌های كارگری داخلی 65
حكومت كار و پيش‌بينی آتيه 65
خلاصه و نتيجه 67
قسمت دوّم- رابطه كار با انسان 69
ماده و انرژی چيست 71
كار كردن يعنی چه؟ 73
قسمت سوّم - زبان دوّم يابيان قرآن 77
1- هدف و قرار خلقت و سرنوشت اجتماعات و افراد 77
2- دستورالعمل به پيشوايان و مؤمنين 80
3- وعده‏های بهشت 81
الف) عمل صالح 84
ب)تقوی 85
چند نمونه از آيات 87
قسمت چهارم - كار در ايران 91
تقصير با كيست؟ 92
مقام كار در ايران 92
كار در گذشته و حال 93
دعا وسيله بيكاری 95
نسل جديد 97
مبارزين ما 97
تقليد 98
تقصير از كجاست؟ 99
چه بكنيم؟ 101
مالكيت و اشرافيت در ايران 103

سرچشمه استقلال
موارد استعمال و مفاهيم استقلال 115
استقلال تا كجا می‏رود؟ 116
كدام اصل است؟ 117
خصلت استقلال و تفكيك ناپذيری آن 120
ابتكار و تقليد 121
امّا وضع ما 122
مقصر اصلی 124
تقليد و ابتكار 125
استقلال فردی و استقلال اجتماعی 127
مبارزه با تقليد 128
توسعه ابتكار 130

بينهايت كوچك‌ها
مقدمه 139
مشتق 139
انتگرال 140
در عالم فيزيك و هندسه 141
در عالم پزشكی 142
دنيای حيوان و نبات 143
جهان بزرگ 143
راه چاره 145
اشتباه عمومی 147
تغيير برنامه زندگی 149
تنها راه اصلاح 151
 

آثار عظيم اجتماع
آغاز مطلب 155

از خداپرستی تا خودپرستی
مقدمه چاپ سوم 165
مقدمه انجمن‏اسلامی دانشجويان 167
بحث اوّل - خداپرستی و خودپرستی 169
پرستش پيش از تمدن 169
خداپرستی برای چه؟ 170
خودپرست مطلق 172
خودخواه‏ها 173
عزيزها 174
سد راه تكامل 174
هماهنگی با جهان 175
بزرگ‌ترين سرنوشت 176
تعبير خواب پيغمبران 178
اجتماعات بشری نتيجه خداپرستی است 179
خورشيد علم از روزنه معابد سرزده است 181
جدايی از دين 182
ريشه آبادی و دموكراسی 183
زوال تمدّن 183
برگشت به خودپرستی 184
بحث دوّم- اسلام يا كمونيسم 185
آيا بشر می‏تواند از خداپرستی استعفا دهد 185
عقل فضول 186
محصول عقل 187
كينه طبقاتی 188
استقبال مردم از مرام كمونيسم 189
كمونيسم سير جبری بوده است 190
مقايسه با اسلام 191
تعبير خواب كمونيسم؟! 192
خودپرستی به مقياس ملّی 193
جنگ 194
پيروزی كمونيسم 194
استبداد كبير 196
ديكتاتور محبوب 197
مساوات الاغ‌ها 198
فرق حيوان و انسان 198
خلاصه سير و هدف كمونيسم 199
شاهد زنده 200
بحث سوّم- آخرالزمان 201
راه فرار 201
عقب‏چاره 202
راه بازگشت 203
فاصله كوتاه 204
انتخاب 205
جواب مسائل اقتصادی 207
كدام اسلام؟ 209
تكليف چيست؟ 211
 

جنگ ميان ديروز و فردا
آغاز مطلب 217

احتياج روز
دست خدا 233
نقطه ضعف 235
موجبات اين وضع 236
راه اسلام 238
اجزاء نامربوط 240
چه بايد كرد؟ 242
نتيجه 245

سرّ عقب‏افتادگی ملل مسلمان
حقيقت تلخ 249
مسلمانی روز اوّل و تحول‌های بعدی آن 251

مزايا و مضار دين
آراء و عقايد در باره‏ نتيجه مذهب 279
تأثيری در جوامع 281
تضاد تأثيرات 282
محيط مساعد برای پرورش خير و شر 282
مخزن اين اسرار 283
تابلوی آفرينش 285
سه راه اختيار 286
يهودي‌ها 287
شاهد مثال برای خردمندان 287
سرگذشت بنی‏اسرائيل 288
شباهت 290
در مورد مسيحي‌ها 293
وضع خود ما 294
مطالعه از نظر روانی و اجتماعی بشری 295
در مسير ضلال 297
اما در جهت «مَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ» و اعراض‌ها 298
آيا می‏شود از دين اعراض كرد 299
چاره چيست؟ چه بكنيم؟ 301

اسلام مكتب مبارز و مولّد
مبارزه اسلام و مسلمين 307
موضوع مشترك روز 308
ملّت نامبارز، تكرو، كجرو يا مقلد 308
قيافه جنگی 310
زندگی و جنگ 312
انگيزه مبارزه‏ها 313
جنگ‌های تعرضی و جنگ‌های دفاعی 315
اولين شيپور جنگ در اسلام 315
مقاومت جنگی 317
جنگ مقدس و مفيد 319
تدارك و تجهيز جنگ 320
ميان ماه من تا ماه گردون 321
مشخصات جنگ در اسلام 321
تاكتيك مبارزه و استراتژی آن 326
الصلح خير 330
جنگ غيرنظامی با اهل كتاب 333
دوران مثبت و سازندگی 337
مسئله غامض منافقين 345
تعريف منافقين و معامله جدا با آنها 347
رفتار پيغمبر با منافقين 350
اين همه تحمل و مدارا برای چه 351
آيا اين حرف‌ها فقط برای صدر اسلام بوده و جنبه تاريخی دارد؟ 354

مرز ميان دين و سياست
آغاز مطلب 359
سياست لعنتی 360
سرّ انحطاط ملل مسلمان در جهان 361
مفهوم سياست و حدود دخالت آن در گذشته 362
مفهوم امروزی سياست و دامنه تأثير آن 363
روحانيّت ما در برابر تمدن و سياست 365
افراط و تفريط 367
استنباط از روی سيره ائمه و سنت 368
از نظر روايات و آيات 370
سياست و اجتماع در قرآن 374
امر به معروف و نهی از منكر و مسئله بود و نبود 376
جواب يك اشكال 377
اين مرز كجاست و چگونه است؟ 379
تحوّل مبارك 383

انتظارات مردم از مراجع
آغاز مطلب 387
مابين گذشته و آينده 389
مرجع و ملجأ 395
«... وَ زادَهُ بَسْطَةً فی‏الْعِلْمِ وَ الْجِسْم ...» 397
«تَفَكُّرُ ساعَةٍ خَيْرٌ مِنْ عِبادَةِ سَنَةٍ» 398
رهبری عملی و اجتماعی 342

دين و تمدن
آغاز مطلب 409

 

بسمه ‏تعالی

مقدمه

مجموعه حاضر كه هشتمين جلد از مجموعه آثار مهندس مهدی بازرگان به شمار می‏رود، مركب از چهارده مقاله علمی، اجتماعی، اسلامی است كه عمدتاً در فاصله سال‌های 1321 تا 1341 يعنی دو دهه حساس پس از پايان جنگ جهانی دوّم و به دنبال تبعيد رضاشاه و روی كار آمدن پسرش محمدرضا شاه ، به نگارش درآمده است.
نيمی از اين مقالات، متن تدوين و تفصيل يافته سخنراني‌هايی است كه مؤلف در محافل دانشگاهی يا مجالس جشن يا سوگواری انجمن‏های اسلامی دانشجويان و كنگره‏های اسلامی ايراد كرده است، نيمه ديگر، مقالات مستقلی است كه طی ساليان فوق، در روزنامه (كيهان، جبهه)، مجلات (فروغ علم، جهان‏نو، دانش‏آموز، اسلاميك ريويو)، ماهنامه (مجموعه حكمت)، سالنامه (هنرستان صنعتی مشهد) و يا به عنوان بخشی از يك كتاب همراه با مقالات ساير نويسندگان به چاپ رسيده است.
مقالات مورد نظر كه هر كدام در ارتباط با مبرم‏ترين نيازهای فكری زمان نوشته شده به گونه‏ای معرف اوضاع و احتياجات روز و روحيات نسل جوان، به خصوص دانشجويان دانشگاه‏ها می‏باشد. هر چند اوضاع و احوال سياسی، اجتماعی و عقيدتی مملكت و مردم از آن زمان تا به امروز مشمول تغيير و تحولات بنيادينی شده است، اما از آنجايي كه گذشته چراغ راه آينده است، آشنايی با تحولات فكری و تطورات اجتماعی همواره سازنده و مفيد می‏باشد، گذشته از آنكه، بخش اعظم اين مقالات كه با اتكاء به قرآن و ارزش‌های ابدی دينی نوشته شده است همواره تازگی داشته، و قابل استفاده و كهنگی ناپذير است و امروز نيز می‏تواند برای نسل پويا و جوان ما كه سرگشته و رميده از رياكاري‌ها و دين فروشی‏ها است، روشنگر و راهنما باشد.
مقالاتی كه اين مجموعه را تشكيل داده‏اند، در طول ساليان گذشته، اكثراً توسط شركت سهامی انتشار به طور مستقل يا همراه با مقالاتی ديگر، منتشر گرديده و سپس هر كدام چندين بار تجديد چاپ شده‏اند اما به دليل شرايط سياسی ساليان قبل از انقلاب و مشكلات پس از آن، تماماً ناياب بوده‏اند و تحولات اجتماعی پس از انقلاب و توجه به مسائل حاد سياسی روز نيز فرصت پرداختن به آنها را به تعويق انداخته است، اينك با حمد و سپاس به درگاه خداوند منّان، بنياد فرهنگی مهندس مهدی بازرگان اين مجموعه را با مختصری ويراستاری برای انطباق نسبی با شيوه‏نگارشی روز، اِعراب‏گذاری آيات و احاديث و برخی توضيحات لازم ولی محدود، با حروفچينی و صفحه‏بندی جديد تقديم هموطنان عزيز می‏نمايد. اميد آنكه مقبول و مرضی پروردگار عالمين واقع گشته، مفيد برای خوانندگان و مزيد مغفرت و رحمت برای نويسنده باشد.

بنياد فرهنگي مهندس مهدي بازرگان