مراسم جشن عيد‌فطر انجمن اسلامي دانشجويان دانشگاه تهران، در گلشهر كرج- سال 1337

(مرحوم آيت‌الله طالقاني، مرحوم مهندس بازرگان، شهيد استاد مطهري)

فهرست مطالب
فهرست تفصيلی مطالب 9
پيشگفتار بنياد فرهنگی مهندس مهدی بازرگان 19
مطهرات در اسلام 21
ضريب تبادل ماديات و معنويات 151
پراگمانيسم در اسلام 165
اختيار 175
اسلام جوان 203
باد و باران در قرآن 255
توحيد، طبيعت، تكامل 391
فهرست آيات 439
فهرست احاديث و دعاها 451
نمايه فارسی 459
نمايه انگليسی و فرانسه 471
 

فهرست تفصيلي مطالب

مطهرات در اسلام
مقدمه 23

فصل اوّل - شستشوی طبيعت و قوانين تصفيه‌ي حياتی 27
تطهير دايمی طبيعت 27
ابر و باد و مه خورشيد و فلك در كارند 29
مواد خاكی و مواد آلی 30
ريزگی هيكل و بزرگی عمل 31
چند مثال از انقلاب حيوانی يا اعمال حيوانات ذره‏بينی 33
سرنوشت مواد آلی 35
جدال حيوانات ذره‏بينی با يكديگر و معامله آنها با ما 36
وفای به عهد 37
عوامل تصفيه طبيعت و موارد هر يك 37
1- تصفيه طبيعت به وسيله ابر و باد و خورشيد 37
2- تطهير طبيعت به وسيله آب 39
انحلال اكسيژن هوا در آب 41
تعيين مقدار اكسيژن محلول و درجه صفای آب 42
تصفيه آب رودخانه‏ها 44
تصفيه آب‌های راكد 45
3- تصفيه آب در عبور از خاك 46
4- تنظيف طبيعت به وسيله خاك و تأثير آفتاب 48
استفاده عملی از قوانين طبيعی تطهير برای تنظيف شهرها 50
تاريخچه 50
شبكه عمومی فاضلاب 51
تخليه فاضلاب‌ها در رودخانه يا درياچه 52
ايجاد درياچه مصنوعی با فاضلاب و استفاده غذايی 53
مشروب نمودن اراضی زراعتی با فاضلاب 55
تصفيه مقدماتی فاضلاب 55
تصفيه شيميايی فاضلاب 55
استحاله و تصفيه فضولات در مؤسسات غيرعمومی 56
بعضی مقررات و قوانين مربوط به فاضلاب‌ها 58

فصل دوم - خلاصه احكام مطهرات در اسلام 59
آغاز مطلب 59
نجاسات 60
انواع نجاسات 60
طرز رفع نجاسات 61
مطهرات 62
انواع مطهرات 62
1- تطهير با آب 62
2- تطهير با زمين و خاك 63
3- تطهير با آفتاب 64
4- تطهير به وسيله حرارت 64
5- تطهير به وسيله حيوان زنده 64
مطهرات فرعی 64
1- وضو 65
2- غسل 65
3- تيمّم 65

فصل سوم - تحقيق علمی در زمينه مطهرات 67
انتقاد ذوقی 67
انتقاد علمی در مورد نجاسات 69
تعريف نجاسات 70
تعريف مطهرات 70
فورمول شيميايی برای نجاسات 71
درجه بندی نجاسات 71
استحاله 76
تعريف استحاله 77
لزوم طهارت با وجود ازاله عين نجاست 79
انتقاد علمی در باره مطهرات 80
الف- تطهير با آب 80
آب، پاك است و پاك كننده 80
آبِ مضاف، پاك كننده نيست 82
آب كثيف صلاحيت تطهير ندارد 83
تطهير با آب و وضو كشنده ميكرب و... 84
در تطهير با آب، اصل كلی رقيق نمودن و تهويه است 85
توجه و تصريح به وجود حيوانات ذره‏بينی آب 87
مسئله كُر 88
محاسبه كُر 90
احكام آب چاه 93
تعبير بيوشيميك احكام آب چاه 95
ب- تطهير با زمين و خاك 98
طهارت طبيعی خاك 98
تيمم با خاك 99
موارد تطهير با خاك 100
ج- تطهير با آفتاب 104
د- تطهير با حرارت 106
ه‍ - تطهير به وسيله حيوان زنده 108
مطهر ذيروح 108
امتياز حيوانات از انسان 109
مطهرات درجه دو 110
بهداشت بدن 111
نظافت لباس 112
نظافت ظروف 113
منع از انجام ضرورت در معابر و كنار مجاری 114
ازاله كثافات از داخل خانه و رفت و روب كوچه 116
پرگويی به كلام خدا خوش است 118
نتيجه خصوصی عملی 120

فصل چهارم- احكام طهارت در مذاهب سلف 121
مقايسه قبلی 121
الف- احكام طهارت در مذهب زرتشت 124
حفظ عناصر طبيعی از آلودگی 124
بيچارگی مردگان 126
انواع ناپاكي‌ها و نجاسات 127
رفع ناپاكی و طرق تطهير 128
غسل باراشنوم نوشابا 130
وضوی صبحانه 130
ب- احكام طهارت در مذهب يهود 131
انتقال نجاسات 131
جريمه نجاست 133
توقيف در نجاست 135
مطهرات و طرز تطهير با آنها 136
غسل مس ميت 137
نجاست اشيا 138
دستورات دفن كردن مدفوعات 139
فلسفه طهارت بنا به تورات 140
ضميمه، احكام طهارت به طريق اهل سنت 141
نجس‏العين‏ها 142
معفوات 143
متنجس و طرز تطهير آن 143
مطهرات 143

ضريب تبادل ماديّات و معنويّات
مقدمه 153
پيشرفت علوم 155
ارزش معنويات 156
گفته‏های ماديون 157
نتيجه‏ها 158
تحصيل و حفظ معنويات 160
راه معنويّات 161

پراگماتيسم در اسلام
مقدمه 167
پراتيك و تئوريك 168
خصوصيات يك فرد پراتيك و تعاليم اسلام 169

اختيار
علت طرح مسئله 177
آزادی، احتياج، تكامل 181
تازيانه تكامل 182
در ميان دو قطب مخالف 183
آثار و نتايج اختيار 185
1- غريزه و عقل 185
2- حافظه 186
3- تفكر 186
4- آرزو و اراده 187
5- شخصيّت، تربيت، ترقی 187
6- اجتماع و تمدن 188
7- اختلاف 189
8- آثار ديگر اختيار 190
حدود اختيار 190
مشكلات و مضار اختيار و آزادی 191
اختيار از دريچه اديان و قرآن 193

اسلام جوان
اسلام هميشه جوان 205
آرزو به جوانان عيب نيست 206
تعريف جوانی و تشخيص سن 206
دين جوان 207
تعيين هدف 207
روزه، تمرين زنده 209
دستگيری دائمی 211
مثال‌هاي ديگر 213
قانون تكامل، آيه‏ای از آيات خدا 214
خودجوشی 215
قدری از مبحث ترموديناميك 216
دو اصل ترموديناميك 216
انرژی مؤثر 218
موارد استعمال بيشمار ترموديناميك 219
ترموديناميك انسان 220
اثر گردش زمين به دور خود و به دور خورشيد 221
از وراثت به ابدّيت 223
عوامل جوان كننده در اسلام 226
1- انفاق 226
2- زهد و بی‏علاقه‏گی به دنيا 227
3- روزه و تقوا 231
4- محروميّت و مصيبت و شهادت 232
5- محبت و خدمت به خلق . 233
6- منع شديد عُجب و غرور 234
7- دعا 235
نظری به واقع 239
عوامل سست كننده و مخرب 241
عوامل تنزّل دهنده W در ميان شيعه 244
امّا شما جوانهای مسلمان 250

باد و باران در قرآن
سرآغاز 257

بخش اوّل باد و باران (با مختصری هواشناسی) 271
1- دو كلمه از تاريخچه 271
2- اثر حرارت در تمّوج هوا و تغيير فشارها 277
3- بادهای محلّی و موسمی 282
4- ايزوبارها 285
5- بادهای مهاجر و عمده 288
الف - اثر خورشيد 288
ب- اثر شب و روز 289
ج- اثر قاره‏ها، وضع نهايی و واقعی بادها 295
6- نقشه عمومی بادها 296
7- تحرك و تأثيرهای عمده باد 299
8- ابر و باران 301
9- باران‌های كوهستانی 307
1.- باران‌های طوفانی 307
الف- رگبارهای طوفانی 308
ب- بوران‌های تگرگ 309
ج- كولاك‌های درياهای حاره 311
د- طوفان‌های داغ 314
11- باران‌های جبهه‏ای 315
12- جبهه‏های باد و باران در ربع مسكون 323
13- سرچشمه پديده‏های جوّی 327

بخش دوّم - آياتی از قرآن 329
14- طرح دعوا 329
15- گردش باد و گردش زمين 335
16- مراحل متوالی بادهای مهاجر 338
17- بادهای يكسره 340
18- توصيف و تصوّر بشر از ابر و باد تا قبل‏از قرون اخير 344
19- كيفيّت و شرايط تشكيل ابر 356
2.- باران‌های كوهستانی 367
21- رگبارهای طوفانی 370
22- كولاك‌های استوايی 376
23- ابرها و باران‌های جبهه‏ای 380
24- سرچشمه اصلی آثار جوی 386

توحيد، طبيعت، تكامل
مقدمه 393
رابطه انسان با طبيعت 395
انسان ماقبل تاريخ 395
تمدن و تكامل 396
عقل و فلسفه 397
دنياداری روم و ايران 398
آشتی اروپا با طبيعت 399
پرستش نوين طبيعت 400
خلاصه جريان 402
رابطه قرآن با طبيعت 404
توجه قرآن به طبيعت 404
اختلافات اساسی 410
تكامل 417
تكامل امروزی 417
تكامل و اديان 419
تكامل در قرآن 420
طراحی انسان 422
تكامل جهان در قرآن 430
مثلث توحيد، طبيعت، تكامل و موضع انسان 435

 

بسمه تعالی

پيش‌گفتار

هفتمين شماره از مجموعه آثار «مهندس مهدی بازرگان» كه اينك به توفيق الهی تقديم خوانندگان ارجمند می‏گردد، مشتمل بر هفت مقاله مستقل می‏باشد كه به دليل اشتراك موضوعی حول محور «مباحث علمی، اسلامی» در كنار يكديگر قرار گرفته‏اند تمامی اين مقالات ابتدا به صورت سخنرانی در محافل انجمن‏های اسلامی دانشجويان و مهندسين يا اماكن ديگری همچون؛ كانون اسلام و حزب ايران، ايراد شده و سپس تدوين و تفصيل يافته و به صورت نوشته‏های مستقلی انتشار يافته است.
به‌دليل شرايط خفقان‏آور پليسی سال‌های تنظيم اين مقالات و نظارت دستگاه‌های امنيتی بر فرهنگ و مطبوعات، بسياری از مقالات اين كتاب با نام‏های مستعار «عبدالله صالح»، «مهندس مهدی سحاب» و... منتشر می‏شده و بعضاً به‌جای اسم نويسنده، جمله «به اهتمام آقای سيدمهدی جعفری» ذكر شده است.
پس از توقف اجباری فعاليّت شركت سهامی انتشار كه در اثر فشار ساواك صورت گرفت، برخی از اين مقالات توسط انتشارات اعلمی، ابن‏سينا، كانون معرفت و ناصر قم تجديد چاپ شد و در نهايت پس از فعاليت مجدد «شركت سهامی انتشار» در انحصار اين مؤسسه قرار گرفت.
مقالات اوّل و دوم در شرايط زمانی پس از جنگ جهانی دوم (1322) و آشفتگی سياسی- فرهنگی جامعه تهيه شده است نسل جوان آن روزگار كه فريفته پيشرفت‌های حيرت‏آور علمی فرنگي‌ها شده بود، می‏پنداشت علت عقب‏افتادگی ملت در وابستگي‌های دينی و احكام و سنت‌های كهنه قديمی است، نويسنده در كتاب مطهرات در اسلام با استفاده از قوانين فيزيك و بيوشيمی نشان داده است كه نه تنها دين و دانش با يكديگر تعارض ندارند، بلكه با چراغ علم ابهامات دينی روشن‏تر شده و حقانيت آن آشكارتر می‏شود، مقاله «ضريب تبادل ماديات و معنويات» نيز كه در همين سال نوشته شده از ديدی پراگماتيستی رابطه تنگاتنگ ماديات و معنويات و نياز انكارناپذير جامعه به اخلاق و معنويت و آرمانهای دينی را نشان می‏دهد و مقاله «اختيار» منتشر شده در سال 1328، بر عنصر آزادی و اختيار آدمی به عنوان مهمترين زمينه و زير ساخت رشد شخصيت انسان تاكيد می‏كند.
سه مقاله بعدی كه با فاصله دو دهه نگارش يافته‏اند متناسب با اوضاع و احوال سال‌های 1338 تا 1342 است كه پس‏از سكوتِ طولانی ناشی‏از كودتاو سركوب 28 مرداد سال 1332 مجدداً جنبش و جمعيتی حاصل شده بود. تأسيس نهضت‏آزادی ايران در ارديبهشت ماه سال 1340 و قيام خونين 15 خرداد سال 1342 متعلق به همين دوران است به طوری كه كتاب «باد و باران در قرآن» از اين مجموعه در «زندان قصر» نوشته شده است. نوشته «اسلام جوان» نيز تلاشی است برای نشان دادن پتانسيل و نيروی محرّك و مولد و مبارز اسلام جوان برای ايجاد تحول در جامعه.
آخرين مقاله اين مجموعه (توحيد، طبيعت، تكامل) در سال 1356 و با فاصله زمانی بيشتری نسبت به بقيه مقالات، در آستانه انقلاب نوشته شده است.
كتاب «آفات توحيد» نيز كه دقيقاً در همين سال نگارش يافته نگرانی نويسنده را نسبت به‌ آفاتی كه معمولاً در انتظار نهضت‏های دينی است نشان می‏دهد. هر چند هيجانات اجتماعی حساسيت‏ها را نسبت به زياده‏روی و غلو در باره اشخاص كم كرده بود، امّا نگارنده در خشتِ خام، خودخواهي‌هايی را می‏ديد كه خبرش ساليانی بعد ظاهر شد.
از خداوند خبير برای ملت عزير ايران علم و آگاهی و برای نويسنده مغفرت و رحمت آرزو می‏نمايد.

بنياد فرهنگی مهندس مهدی بازرگان