مراسم جشن عيد‌فطر انجمن اسلامي دانشجويان دانشگاه تهران، در گلشهر كرج- سال 1337

(مرحوم آيت‌الله طالقاني، مرحوم مهندس بازرگان، شهيد استاد مطهري)

فهرست مطالب
فهرست تفصيلي مطالب 7
پيشگفتار بنياد فرهنگي مهندس مهدي بازرگان 13
كيفر خواست يا ادعانامه دادستان دادگاه ويژه نظامي ارتش 19
مدافعات در دادگاه عادي ويژه نظامي شماره (1) دادرسي ارتش 39
خلاصه جريان محاكمه 47
پايان كار دادگاه عادي ويژه شماره (1) دادرسي ارتش و رأي صادره 125
مدافعات در دادگاه غير صالح تجديد نظر نظامي 131
چرا ما مخالف استبداد و طرفدار قانون اساسي هستيم 295
چرا دچار استبداد شده‌ايم؟ 365
رأي دادگاه تجديد نظر نظامي دادرسي ارتش 402
لايحه فرجام خواهي 409
تصاوير اسناد، مدارك و اشخاص 415
فهرست آيات 479
فهرست احاديث و دعاها 483
نمايه فارسي 485
نمايه انگليسي و فرانسه 519
 

فهرست تفصيلي مطالب
پيشگفتار 13

كيفرخواست يا ادعانامه دادستان دادگاه ويژه نظامي ارتش
گردش كار 19
سازمان وتشكيلات و انجمن‌هاي وابسته 21
فعاليت‌هاي نشرياتي و تبليغاتي جمعيت 22
رويه و هدف واقعي جمعيت 24
نتيجه تحقيقات و دلايل اتهام 26
 

مدافعات در دادگاه عادي ويژه نظامي در دادرسي ارتش
نامه مهندس بازرگان به دكتر سنجابي و پاسخ آن 41
تصوير دست‌خط مهندس بازرگان به دكتر سنجابي و پاسخ آن 42
نامه به دادگاه عادي ويژه شماره (1) دادرسي ارتش 43
خلاصه جريان محاكمه 47
معرفي دادگاه 48
كيفر خواست 48
اعتراض و اعلام سكوت متهمين 49
ايرادهاي وكلاي مدافع 50
جواب‌هاي دادستان‌ 54
مدافعات مجدد وكلاي مدافع 55
سخنان مهندس بازرگان در دادگاه عادي ويژه نظامي 63
دفاع بكنيم يا نكنيم؟ 68
1- استمداد از افكار عمومي و استفاده تبليغاتي 68
2- اثبات بيگناهي و تأثير روي قاضي 73
3- انجام تشريفات و اجراي مراسم 86
نامه به دادگاه عادي ويژه شماره (1) دادرسي ارتش 89
تصوير دستخط نامه به دادگاه عادي ويژه شماره (1) دادرسي ارتش 93
جريان دست‌گيري و شكنجه مهندس عبوديت از زبان مهندس بازرگان 97
نامه مهندس عبوديت در شرح جريان شكنجه 98
نامه مهندس عبوديت به دادستان كل ارتش 99
بيانات دادستان در ماهيت 100
در جلسه بيست و ششم، مورّخ 3/10/1342 100
در جلسه بيست و هفتم، مورّخ 4/10/1342 108
در جلسه بيست و هشتم، مورّخ 8/10/1342 113
خلاصه مدافعات وكلاي متهمين در دادگاه (به قلم مهندس بازرگان) 117
نامه به رياست كل ديوان عالي كشور 119
پايان كار دادگاه عادي ويژه شماره (1) دادرسي ارتش 125
راي دادگاه عادي ويژه شماره (1) دادرسي ارتش 127
اعتراض به راي صادره و تقاضاي تجديد نظر 129


مدافعات در دادگاه غيرصالح تجديدنظر نظامي
مقدمه چاپ اوّل 133
مقدمه چاپ دوّم 135
مقدمه چاپ سوّم 139
دفاع در اولين جلسه دادگاه تجديدنظر دادرسي ارتش در عشرت‌آباد 141
1- مرور زمان 142
2- نقص پرونده 142
3- صلاحيت دادگاه 147
متن خطابه در دادگاه تجديدنظر، در مرحله ماهيت 151
تصفيه حساب گذشته 152
دفاع از خود و از شرافت 157
رأي دادگاه بدوي 159
تابلوي كيفر خواست 160
ورود به دفاع 163
عداوت شخصي در بين نبوده است 164
تمنيات باطني 165
گردش كار 166
وصف نفس بهانه براي وصف اجتماع 167
در باغ سعدآباد، سال 1307 169
تجددخواهي و اصلاح طلبي 171
دنياي نو 171
مدرسه شبانه‌روزي Lycée 173
صفات اخلاقي 174
توفيق در مسابقه و تحصيلات مهندسي عالي 177
سرباز گمنام 178
فداكاران و خدمت‌گزاران به جاي سخنوران 179
انجمن‌ها 180
ماشين و دموكراسي 182
به دنبال كيمياي اجتماع 184
سوغات‌هاي سفر 187
بازگشت به وطن 189
خدمت نظام وظيفه 191
دوران خدمت 192
شروع فعاليت‌هاي اسلامي، اجتماعي 193
همكاري و فعاليت‌هاي موروثي 195
كانون اسلام 196
انجمن اسلامي دانشجويان 198
سلسله گفتار‌ها و نوشته‌هاي مذهبي 200
سه نوع طرز فكر در ايران 206
خدمات تجدد‌خواهي و اصلاحات 208
ضربه شديد يا تكان شهريور 1320 212
كانون مهندسين ايران 215
اعتصاب مهندسين 215
حزب ايران و سخنراني‌ها ومقالات اجتماعي 219
فعاليت دانشگاهي 222
مبارزه با توده‌اي‌ها 225
جبهه ملي 229
مأموريت خلع يد و اداره شركت ملي نفت ايران 231
نقش سلطنت 236
مصدق 237
قيمتي‌تر از نفت 238
بازگشت به درس و آزمايشگاه 241
لوله‌كشي آب تهران 242
اخراج از لوله‌كشي و بي‌ثباتي در عقيده سياسي 245
قراردادكنسرسيوم و كيفر دادخواهي از مجلسين 251
بازگشت به دانشگاه 255
چرا وارد سياست شدم 255
اولين زندان (سال 1334) 258
درد دل جوانان 259
سير به سوي جوانان 261
چاره‌جويي 265
دومين تكان مملكت و مسئله كودتا 268
تأسيس جبهه ملّي 275
تناقضات و جعليات كيفرخواست در مورد جبهه ملي 276
فعاليت‌هاي جبهه ملّي 281
تأسيس نهضت آزادي ايران 287
چند كلمه توضيح و دفاع از مرام و مقصد و هدف نهضت و خودم 290
راجع به سلطنت مشروطه 292
 

چرا ما مخالف استبداد و طرفدار قانون اساسي و حكومت ملّي يا دموكراسي هستيم
آغاز مطلب 295
الف) دلايل ‌له 296
1- همه‌جاي دنيا ديكتاتوري است و اصلاً دموكراسي و آزادي دروغ است 297
2- هرج و مرج در دموكراسي و بي‌سروصاحب بودن مملكت 298
3- براي مردم ايران همان حكومت خوب است كه سابقه دو هزار و پانصد ساله دارد 301
4- همه سلاطين بد نبوده‌اند 303
ب) دلايل عليه، آثار و زيان‌هاي استبداد 308
1- ظلم‌هاي خصوصي و عدم تأمين فردي 310
2- سلب تأمين قضايي عمومي و عدم همكاري 312
3- نا‌امني و بي‌ثباتي امور و رابطه استبداد با استعمار 316
4- رژيم استبداد و سِرِّ بقاي ايران 319
5- قدرت فرهنگي و معنوي ايران مرهون چيست؟ 322
6- مسأله شخصيت و آزادي در حكومت استبدادي 330
7- اخلاق و تقوا در حكومت استبدادي 336
8- ابتكار، استقلال، استبداد 339
9- استبداد و اصلاحات 346
10- آيا در محيط استبداد خدا پرستيده مي‌شود؟ 356
 

چرا دچار استبداد شده‌ايم ؟
1- تأثير همسايه‌هاي خارجي 366
2- تأثير ساختمان داخلي فلات ايران 369
3- تأثير وضع معيشتي مردم ايران 370
4- چگونه استبداد از اين وسط در آمد 377
5- استبداد بعد از مشروطيت 378
الف- از مشروطيت تا انقراض قاجاريه 380
ب- از كودتاي پهلوي تا پايان جنگ جهاني دوّم 383
ج- دوران اخير 389
حاصل دوران‌هاي (ب)و(ج) 396
دفاع از مهندس عبوديت در دادگاه تجديدنظر نظامي 399
نامه متهمين به دادگاه تجديدنظر شماره (1) دادرسي ارتش 400
رأي دادگاه تجديدنظر شماره (1) دادرسي ارتش 402
تقاضاي فرجام‌خواهي 406
نامه مورخ 24/4/1343 دادگاه تجديدنظر ويژه، به زندان قصر 407
تقاضاي فرجام‌خواهي، توسط دفتر زندان قصر به دفتر دادگاه تجديدنظر 408
لايحه فرجام‌خواهي متهمين به اداره دادرسي ارتش 409
نامه اداره زندان به منظور عكاسي از مهندس بازرگان و پاسخ ايشان 411
نامه به دادرسي ارتش و پي‌گيري تقاضاي فرجام‌خواهي 412
نامه دادستاني ارتش به اداره زندان در مورد قطعيت حكم دادگاه تجديد‌نظر 413
نامه ‌دادرسي ارتش‌در پاسخ به اعتراض عدم احتساب بازداشت‌هاي قبلي 414


پيوست‌ها
نامه مورّخ 21/2/1340 مهندس بازرگان به دكتر محمد مصدق 417
پاسخ مورخ 25/2/1340 دكتر مصدق به مهندس بازرگان (همراه با تصويرنامه) 418
بيانيه حضرت آيت الله طالقاني 419
پيام حضرت آيت الله سيد رضا زنجاني 421
دعوت به جلسه افتتاحيه نهضت آزادي ايران 422
اعلاميه تأسيس نهضت آزادي ايران 423
مرامنامه نهضت آزادي ايران 427
«غرض از تأسيس نهضت آزادي ايران» 431
تصاوير بريده جرايد در ارتباط با انعكاس محاكمات در داخل و خارج از كشور 443
تصوير و متن نامه مورخ 17/12/1342 زندانيان به روزنامه كيهان 457
تصاوير متهمان در دادگاه 459
تصاوير محكومان دادگاه تجديدنظر دادرسي ارتش 467
تصاوير محكومان در زندان 471
فهرست آيات 479
فهرست احاديث و روايات 483
نمايه فارسي 485
نمايه انگليسي و فرانسه 519
 

به نام خدا

پيشگفتار

جنبش نوين اسلامي مردم ما كه پس از شهريور 1320 ‌به‌صورت يك حركت فكري و عقيدتي، آغاز شد، عمدتاً به همت والاي مهندس مهدي بازرگان،‌‌ آيت‌الله سيد محمود طالقاني و دكتر يدالله سحابي پا گرفت. اين جنبش‌ تا 28 مرداد 1332 ‌عمده‌ي توان و نيروي خود را در مبارزه با فرهنگ‌هاي الحادي و تقويت مباني ايدئولوژيك اسلامي از طريق تلاش‌هاي فرهنگي مصروف داشت و در اين بُعد رُشد قابل توجهي به‌دست آورد و در نهايت، پرورش‌يافتگان همين جنبش، با انگيزه‌هاي اسلامي خود در نهضت ملّي شركت كردند و منشأ خدمات برجسته‌اي شدند.
پس از كودتاي 28 مرداد 1332، همه نيروهاي ملّي، احزاب و گروه‌هاي سياسيِ مبارز، مورد شديدترين ضربات مهلك و تهاجمات حكومت مستبد محمدرضا شاهي قرار‌گرفتند و هر يك به‌شكلي از حركت و تلاش بازماندند و به‌گونه‌اي متلاشي شدند. اما در همان روزهاي اول بعد از‌كودتا، نطفه جنبش نوين ديگري بسته شد و در شهريور 1332 هسته‌ي اوّليه‌ي «نهضت مقاومت ملّي» به‌دست كساني تشكيل شد كه عموماً نه تنها «هويّت ملّي» داشتند، بلكه به «جهان‌بيني اسلامي» نيز مجهز بودند. از اين زمان، مبارزان ملي با انگيزه‌هاي اسلامي،‌ رهبري مبارزات را به‌دست‌گرفتند. ستون فقرات اين نهضت و اعضاء و طرفداران اين حركت، از‌ تربيت‌شدگان اين مكتب به‌شمار مي‌آمدند.
تا قبل از اين تحوّل،‌‌ نهضت ملّي ايران عمدتاً در يك بُعد سياسي به‌مبارزه ادامه مي‌داد‌ ولي از اين پس، به‌حركتي دو بُعدي،‌ و به‌سلاحِ عقيده و ايمان مجهز‌ گرديد و با نيرو و توان جديدي كه به مبارزان بخشيد، نهضت مقاومت ملّي توانست علي‌رغم همه مشكلات و سركوب‌هاي خشونت‌آميزِ حكومت‌كودتا، مبارزات و مقاومت‌ها را سامان داده و شعارهاي خود را به ميان توده‌ها و مردم مسلمان ايران گسترش دهد.
در طي سال‌هاي 1332 تا 1339 كادرهاي جوان نهضت مقاومت ملّي، در مبارزه با حكومت‌گران رژيم شاهنشاهي، آبديده شدند و به تدريج جنبش نوين اسلامي با نهضت مقاومت ملّي در هم آميخت و به‌صورت يك پديده جديد با هويّتِ واحدِ «ملّي- اسلامي»، به‌طور مستقيم در رويارويي با حكومت شاه قرار گرفت و به‌تجربه‌ي فعاليت‌هاي غيرعلني، انتشار مخفيِ نشريّات‌، تحمّلِ زندان و مقاومت در مقابل شكنجه،‌ دست‌يافت و آبديده شد. بدين‌ ترتيب ، نيروهاي «اسلامي - ملّي»، در صحنه عمل و تجربه،‌راه مبارزه با‌ رژيم خودكامه و مطلق‌العنان پادشاهي پهلوي را آموختند و هسته‌هاي همگوني از مبارزين ملّي، مجهز به سلاح عقيده اسلامي به‌وجود آمد.
در سال‌ها 1339 و 1340، شرايطِ خاصِ سياسي- اجتماعي به‌وجود آمد و امكانات جديدي براي مبارزه پديدار گشت. نهضت مقاومت ملّي از اين امكانات بهره جست، خيزش جديدي آغاز گشت، سدِّ سكوتِ پس از كودتاي 28 مرداد 1332 شكست‌، امكان بسيج نيروهاي جديد و جوان‌تر فراهم گشت‌، مبارزه به شكل علني به‌گسترشِ جنبش و همگاني‌كردن آن پرداخت و بدين‌گونه ضرورت تاريخي تشكيل «نهضت آزادي ايران» فراهم شد.
‌اين جمعيّت در27/2/1340 به‌وسيله بنيان‌گذاران‌ آن مهندس مهدي بازرگان، آيت‌الله حاج سيد محمود طالقاني و دكتر يدالله سحابي، با ادغام «جنبش نوين اسلامي» و «نهضت ملّي ايران» ، پا به عرصه وجود نهاد و علناً آغاز به‌كار كرد و مورد استقبال فراوان مردم مسلمان ايران و بخصوص جوانان دانشگاهي و مبارزان سياسي قرار‌گرفت.
در سوّم بهمن 1341 نهضت آزادي ايران تحت عنوان «ايران در آستانه يك انقلاب بزرگ! و برگرداندنِ تاريخ ايران» اعلاميه‌اي صادركرد و از توطئه «انقلاب سفيد شاه» پرده برداشت و ملّت ايران را از آنچه بيگانگان به دست شاه و رژيم فاسدش، تحت عنوان «انقلاب سفيد»، براي ايران تدارك ديده‌بودند،‌ آگاه ساخت. اين اعلاميه استقبال وسيع مردم را به دنبال داشت و بيش از پيش اعتماد گروه‌ها و طبقات مختلف مردم را در جهت مبارزات ضد استبدادي و ضد استعماري جلب نمود. متقابلاً رژيم با دستاويز قرار دادن اين اعلاميه‌، ابتدا در چهارم بهمن 1341 آيت‌الله طالقاني و سپس مهندس بازرگان و دكتر سحابي استادان دانشگاه و بنيان‌گذاران نهضت آزادي ايران،‌ و پس از آن به تدريج ساير سران و فعالين اين جمعيت را بازداشت و روانه زندان نمود.
دست‌گيري سران نهضت و فعالين آن در بهمن ماه 1341، هم‌زمان با اوج مبارزاتِ روحانيت به‌رهبري مراجع به‌ويژه آيت‌الله خميني بود و اعتراضات بسياري را برانگيخت و دانشجويان مبارز دانشگاه را به‌اعتصاب وا‌داشت. در فروردين‌1342‌رژيم شاه، مأموران نظامي را با لباس مبدل و غير نظامي به قم گسيل داشت. اينان در مدرسه فيضيّه قم با شعارهاي «جاويد شاه»، دست به جناياتي زدند كه روي ارتش مهاجم مغول را سفيد كرد. سپس رژيم، توطئه ديگري چيد و در اوايل خرداد 1342، آيت‌الله طالقاني را به‌‌ظاهر آزاد ساخت و چند روز بعد، پس از زمينه‌سازي قبلي و به‌دنبال قيام 12 محرم، و قتل‌عام صدها نفر از مردم عزادار و بي‌گناه و بي‌سلاح‌كه به‌دستور مستقيم شاه صورت گرفت، ايشان را به‌جرم مشاركت در قيام مردمي 12 محرم/ 15 خرداد 1342، مجدداً بازداشت كرد.
پس از اين توطئه و كشتارِ مردم بي‌گناه، فشار دولتِ فاسدِ شاه بر همه زندانيان سياسي و بخصوص به‌سران و فعالين نهضت آزادي ايران تشديد شد و متقابلاً عكس‌العمل مردم و مقاومت مبارزان و آزادي‌خواهان داخل و خارج از كشور را شدّت بخشيد. بالاخره رژيم مجبور به اعلام محاكمه شد و اولين جلسه محاكمه در يك دادگاه نظامي، در تاريخ30/7/1342 به‌صورت ويژه در دادرسي ارتش شاهنشاهي بر پا‌گرديد. همه اعضاء اين دادگاهِ نظامي، از ميان افسران گارد شاهنشاهي كه به‌وسيله ركن (2) ارتش وسازمان اطلاعات و امنيّت شاه «ساواك» دست‌چين شده بودند، انتخاب گرديدند. وكلاي مدافع نيز تماماً ارتشي و از طرف‌ دادگاه تعيين شده‌بودند ولي بعداً به جرم دفاع از موكّلين خود، خود محاكمه و محكوم شدند.
دادستان نظامي درطي ادعانامه مبسوطي، به‌اتهام «اقدام بر ضد امنيت‌كشور» و «مخالفت با اساس حكومت رژيم سلطنت مشروطه» ،‌ درخواست محكوميّتِ سران و فعّالان نهضت را نمود. در اين دادگاه سران نهضت آزادي به‌نشانه اعتراض به‌عدم صلاحيت دادگاه نظامي، سكوت اختيار كردند و حاضر به‌دفاع از خود نشدند و صرفاً به‌معرفي خود و نوشتن چند نامه اعتراضي به مراجع قانوني، قناعت كردند. دادگاه ويژه بدوي نظامي، پس از 31 جلسه، در 16/10/1342‌، رأي به محكوميّت بنيان‌گذاران و فعّالان نهضت آزادي داد.‌
دادگاه تجديد‌نظر نظامي در14/12/1342 تشكيل شد. در اين دادگاه شادروان آيت‌الله طالقاني همچنان سكوت كردند امّا ساير بنيان‌گذاران و سران نهضت آزادي، سكوت را شكستند و به‌دفاع از خود پرداختند. مخصوصاً زنده‌ياد مهندس بازرگان لايحه دفاعيه مفصلي تهيه‌كردند و براي قرائت دفاعيه و طرح آن در دادگاه، 50‌ساعت وقت خواستند.
امّا پس از 12 جلسه، هنگامي كه مطالب ايشان به بخش‌هاي حساس و اصليِ دفاع تحت عنوان: «چرا با استبداد مخالفيم؟» رسيد،‌ از صحبت ايشان جلوگيري كردند و آن را خارج از موضوع دانستند. دادگاه تجديد‌نظر پس از 15 جلسه در 16/4/1343، رأي دادگاه بدوي را با مختصر تغيير، تأييد كرد.
مجموعه‌اي كه در پيش روي شماست، تمام اين دوران‌ها و جريانات گذشته بر آن را به‌شيوائي و در قالب مدافعات از زبان و قلم زنده‌ياد مهندس بازرگان، از نظر شما مي‌گذراند و چون محور و عملكرد ايشان در مدافعات، ادعانامه دادستاني ارتش شاهنشاهي است، در ابتداي اين مجموعه، كيفر‌خواست دادستان قرار گرفته و سپس گردشِ كارِ دادگاه و نيز مدافعات وكلاي مدافع كه توسط ايشان خلاصه‌نويسي شده است، قرار دارد و موجب گشته تا تصوير نسبتاً كاملي از فضاي دادگاه،‌ سخنان دادستان و مدافعات به‌دست دهد. بخصوص، مدافعات نسبتاً مفصل ايشان در دادگاه تجديد نظر، تصوير روشن و كاملي از زندگي و عملكرد ايشان در زمان اعزام به‌خارج، تحصيل در فرانسه، ره‌آورد فرنگ، بازگشت به‌وطن، دوران نظام وظيفه، آغاز به‌كار در بانك ملّي، استادي دانشگاه و دوران رياست دانشكده فني و سپس فعاليت‌هاي اجتماعي و سخن‌راني‌هاي اسلامي در مجامع اجتماعي و محافل مذهبي، به‌دست مي‌دهد و خواننده را در متن جريانات شهريور 1320، دوران نهضت ملّي‌شدن نفت و خلع يد، كودتاي ننگين 28 مرداد 1332، دوران نهضت مقاومت ملّي، جنبش نوين اسلامي و اينكه چرا و چگونه نهضت آزادي ايران تشكيل شد و چه شد كه بنيان‌گذاران و سران و فعالين اين جمعيت بازداشت و به‌محاكمه كشيده شدند، آشنا مي‌سازد.
تمام اسنادي كه به‌صورت جمعي به‌دادگاه و يا دادستاني نظامي ارتش داده شده، بنا به‌مورد در جايگاهِ زماني خود در اين مجموعه قرار دارد و در مدافعات، هرجا زنده‌ياد مهندس بازرگان به مطلب، سند، سخن‌راني و يا كتاب خاصي اشاره داشته‌اند، در زيرنويس، اطلاعات لازم داده شده است و در پايان و به‌پيوست، تصاوير اسناد و متن مداركي كه مستقيماً در ارتباط با دادگاه مي‌باشد، همراه با تصاوير محاكمه‌شدگان تقديم خوانندگان گرامي گرديده است.
شايان ذكر است كه چاپ اول متن اصلي مدافعات در دادگاه تجديد‌نظر نظامي، در سال 1344، چاپ دوم در سال 1350 توسط انتشارات مدرس در اروپا و چاپ سوّم آن در سال 1356 توسط نهضت آزادي ايران- خارج از كشور منتشر گرديده و در سال‌هاي پس از انقلاب نيز به دفعات در كشور تجديد چاپ شده است.
در اينجا لازم مي‌داند از همه كساني كه در تأمين عكس‌ها و اسناد ما را ياري داده‌اند و كساني كه در تنظيم اين مجموعه ما را همراهي نموده‌اند تشكر و قدرداني نمايد.

بنياد فرهنگي مهندس مهدي بازرگان