مراسم جشن عيد‌فطر انجمن اسلامي دانشجويان دانشگاه تهران، در گلشهر كرج- سال 1337

(مرحوم آيت‌الله طالقاني، مرحوم مهندس بازرگان، شهيد استاد مطهري)

فهرست مطالب

پيشگفتار 7
در وصف صنعت 11
ارمغان فرنگ 21
زندان هارون‌الرشيد يا آتشكده ساساني 47
گزارش فني از بناي ساختمان بانك ملي اصفهان 63
زمستان تهران و دود بخاري‌ها 75
مهندس خليل ارجمند ، مرد ايمان و عامل به عمل صالح 81
سازمان مسافربري شهرستان تهران 95
رضايت از خانه 125
چيزي كه به فكر آن نيستيم 133
آتيه صنعت در ايران 149
آتيه صنعت ايران 159
چگونه باشيم 169
نقشه شهرها و طرز تشكيل دِماغ‌ها 181
مرگ زنگنه يا انتحار ملي 197
دومين ناهار اهواز 205
اول به فكر ايران ! دوم به فكر ايران !! سوم هم به فكر ايران !!! 221
قيمتي‌تر از نفت 227
سخنراني به مناسبت شروع بهره‌برداري از پالايشگاه نفت در آبادان 239
آتيه شركت ملي نفت ايران 243
تأثير ملي شدن صنعت نفت در وضع اقتصادي ايران 253
بازي جوانان با سياست 263
ترموديناميك در زندگي 285
مهندس خارجي 297
ما معلميم يا مربي 305
مقدمه‌اي براي كتاب «آئين خوشبختي» 329
بسازيم يا برايمان بسازند 337
چند كلمه ديگر در زمينه تغيير خط 345
طرح يك پيشنهاد براي حل عبور و مرور خيابان‌هاي تهران 351
چشم هم‌چشمي 385
مقدمه‌اي بر ترجمه كتاب «روح ملت‌ها» 405
سازگاري ايراني 415
فهرست آيات و احاديث 483
نمايه فارسي 487
نمايه فرانسه و انگليسي 515

 

پيشگفتار
 

اين مجموعه كه عنوان «مقالات اجتماعي و فني» يافته است، حاوي 30 اثر گردآوري شده مي‌باشد كه پيش از انقلاب به مناسبت‌هاي مختلف به رشته تحرير درآمده است. بخشي از آن، يادداشت‌هاي اوليه يا متن سخنراني مؤلف در مجامع مختلف علمي، اسلامي و اجتماعي مي‌باشد. قديمي‌ترين اين متون كه در سال 1311 (20 ژانويه 1933) تهيه شده ، مقاله‌اي است كه مؤلف در دوران دانشجويي خود در پاريس تحت عنوان : «در وصف صنعت» به رشته تحرير درآورده و براي روزنامه «شفق سرخ» ارسال نموده است. اين امر صرف‌نظر از استعداد ذاتي و آشنايي نويسنده با مسايل علمي و اجتماعي كشور، ميزان عشق و علاقه او را به آب و خاك و ملك و ملت خويش نشان مي‌دهد، به خصوص در شرايطي كه ابناء وطن و استعدادهاي درخشان آن، در مهاجرت ميليونيِ مغزهاي متفكر، بي‌اعتنا به سرنوشت ملت مظلوم و مسئوليت و تعهد ملي و مذهبي كه در قبال آنان دارند، با جلاي وطن عملاً به مردم خود پشت مي‌كنند، چنين روكردن‌ها رابطه برقرار كردن‌ها و راهيابي‌هايي، براي حل مشكلات صنعتي اجتماعي مملكت ، بسيار معنادار و عبرت‌آموز است.
دومين مقاله اين بخش كه در سال 1312 (9 آوريل 1933 ميلادي) نوشته شده است، پيش‌نويس سخنراني مؤلف در جمع فارغ‌التحصيلان ايراني دانشگاه‌هاي فرانسه، در سفارت ايران، مي‌باشد كه در سن 26 سالگي، هنگام بازگشت به ايران، تحت عنوان «ارمغان فرنگ» ايراد شده است. عنوان فوق اشاره به سوغاتي و دستاوردي است كه پس از ساليان دراز تحصيل در فرنگ، دانش آموختگان بايد براي هموطنان خود مي‌آوردند محور اصلي اين نوشته مقابله با تقليد و غرب‌زدگي و شيفتگي و شخصيت باختن در مقابل تمدن غربي است،‌ كه مشكل اصلي نسل جوان، به‌خصوص تحصيل‌كردگان فرنگ بوده و همچنان مي‌باشد. استقلال فكري و ايران دوستي و ملت‌خواهي عميقي كه مؤلف در ساليان بعدي عمر به آن معروف گرديد، ريشه در همين رويكردها و تمايلات و تپيدن‌هايِ‌ قلبيِ دوران جواني نسبت به وطن دارد.
سخنراني‌هاي فراوان ديگري نيز پس از بازگشت به وطن در زمينه‌هاي علمي، اجتماعي، فرهنگي و ... در محافل مختلف ايراد شده كه برخي موارد به دست آمده در اين مجموعه درج شده است. اينها نيز عمدتاً ناظر به مبرم‌ترين مسائل عملي و مشكلات اجتماعي آن روزگار بوده است مثل :
«زمستان تهران و دود بخاري‌ها» (فروردين 1323)، «مهندس خليل ارجمند..» (مبتكر بزرگ صنعت) (آبان 1323)، «سازمان مسافربري شهرستان تهران» (بهمن 1323)، نحوه ساختمان سازي در شهر تهران و مشكلات و مسايل آن در گفتار راديويي تحت عنوان «رضايت از خانه» (اسفند 1326)، «آتيه صنعت ايران» (اسفند 1328)، «نقشه شهرها و طرز تشكيل دماغ‌ها در ايران» (بهمن 1329)، «طرح يك پيشنهاد براي حل ترافيك شهر تهران» (آبان 1338) .
موارد فوق، به خصوص پيش‌بيني مشكلات ترافيكي آينده تهران و تهيه طرح عملي ابتكاري و كم هزينه‌ در 44 سال قبل، در شرايطي كه هنوز تعداد وسائط نقليه و ميزان آلودگي هوا به حد قابل توجهي نرسيده بود، عشق و علاقه نويسنده را به ارايه خدمات فني براي حل مشكلات روزمره مردم با اتكاء به تخصص و تجربياتي كه در دوران تحصيل در فرنگ كسب كرده بود نشان مي‌دهد.
بخش عمده اين مجموعه، مقالاتي است كه از سال‌هاي 1326 تا 1338 براي نشرياتي همچون: كيهان، اطلاعات، باختر امروز، جبهه، صنعت، خبرهاي روز و ... در ارتباط با عمده‌‌ترين مسايل سياسي، اجتماعي و فرهنگي روز تهيه شده است. همچون : «مرگ زنگنه يا انتحار ملي» (فروردين 1330) يا مقالاتي كه در بحبوحه مبارزات ملت به رهبري دكتر محمد مصدق براي خلع‌يد از شركت غاصب انگليسي نوشته شده است . مثل : «دومين ناهار در اهواز» (مرداد 1330)، «اول به فكر ايران...» (شهريور 1330)، «قيمتي‌تر از نفت» (مهر 1330)، «آتيه شركت ملي نفت ايران» (آذر 1330)، «تأثير ملي شدن نفت در وضع اقتصادي ايران» (فروردين 1331).
همچنين مقالاتي در تعليم و تربيت و تحصيلات عالي و مسائل فرهنگي. مثل : «ترموديناميك در زندگي» (آذر 1334)، «مهندس خارجي» (اسفند 1334)، «ما معلميم يا مربي؟» (1335)، «بسازيم يا برايمان بسازند» (اسفند 1335) ، «چند كلمه در زمينه تغيير خط» (آبان 1338)، «چشم هم‌چشمي» (1346)، «سازگاري ايراني» (1346) و ...
علاوه بر موارد فوق، در زمينه باستان‌شناسي و معماري نيز مؤلف ذوق و نظري نشان داده است كه مقالات : «زندان هارون‌الرشيد يا آتشكده ساساني» (نقشه‌برداري و معرفي بنا) و «گزارش فني از بناي ساختمان بانك ملي در اصفهان» (كه در زمان خود اثر معماري مهمي به شمار مي‌رفته است) از آن جمله مي‌باشد.
بالاخره بخش ديگر اين مجموعه، مقالات سياسي اجتماعي متنوعي است كه مؤلف در دهه‌هاي 30 و 40 نوشته است،‌ همچون : «بازي جوانان با سياست» (مهر 1331) كه متناسب با دوران فعاليت شديد حزب توده و احزاب ملي در دانشگاه و جذب جوانان از كلاس درس به صحنه مبارزات سياسي در كوچه و خيابان (در شرايطي كه مؤلف در مقام رياست دانشكده فني دانشگاه تهران مسئوليت آموزش دانشجويان را به عهده داشت و خود نيز هنوز به طور جدي وارد صحنه سياست نشده و به‌تفكيك تخصص‌ها و مسئوليت‌ها سخت پايبند بود) به‌رشته تحرير درآمده است.
نوشته‌هاي فوق گوشه‌اي از دغدغه‌هاي فكري نويسنده و دردها و دلسوزي‌هاي او را براي مردم در نيم قرنِ قبل از انقلاب نشان مي‌دهد، هر چند بسياري از آن مشكلات و مسائل امروز تعبير و تطور يافته است، اما ريشه و اساس گرفتاري‌هاي كنوني نيز در همان زمينه‌هاست.
اميدوارم پيگيري اين خطوط فكري و خدمات فرهنگي، براي خوانندگان ارجمند خالي از فايده نبوده، رشد و تعالي جامعه و رضايت رب رحيم را موجب گردد.

بنياد فرهنگي مهندس مهدي بازرگان