يادداشت‌هاي روزانه
مهندس مهدي بازرگان ، چاپ پژمان
5000 نسخه ، چاپ اول، 1376، 592 صفحه وزيري
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
تهران : تقاطع بهار و سميه - ساختمان ايرج طبقه همكف
شماره 6 - تلفن : 8829364 - كدپستي : 15718

شابك : 8- 023- 316- 964   ISBN: 964-316-023-8
 

فهرست مطالب

مقدمه 3
بخش اول، خاطراتي از دوران جواني 7
بخش دوم، خاطرات سفر حج 41
بخش سوم، خاطرات زندان 57
بخش چهارم، صحبت‌هايي با خانواده 431
فهرست اسامي (نمايه اشخاص) 571


 

بسمه تعالي

«تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْخَلَتْ لَهَا مَاكَسَبَتْ وَلَكُم مَّاكَسَبْتُمْ...»(بقره(2)/134)
آنها مردماني هدفدار بودندكه رفتند. براي آنها است دستاوردشان و براي شما است دستاوردشان... .

مقدمه

آدميان و امت‌ها در صفي طولاني از آغاز تا انتهاي تاريخ به تدريج و به نوبت صحنه حيات را ترك مي‌كنند و با دستاوردهاي سبك يا سنگين به پيشگاه عدل الهي شتافته و در محضر «مالك يوم‌الدين» حاضر مي‌شوند. حيوانات كاري به كردار همنوعان خود ندارند و به «خود» مشغول‌اند. ولي از امتيازات آدمي همين نظاره بر عملكرد رفتگان و تجربه‌اندوزي از رفتار آنان مي‌باشد. عبرت‌گيري و بصيرت يابي از بندگان ديگر راه‌هاي مختلفي دارد كه خاطره‌نويسي يكي از آنها است. در دوران شكوفايي تمدن اسلامي ، سفرنامه و ثبت و ضبط وقايع و مشاهدات و مكتوب كردن معلومات و مسموعات بسيار رايج بوده است. اما از آنجايي كه ما امروزه بسياري از اطلاعات در زمينه تاريخ ، ادبيات ، هنر ، اقتصاد، اجتماع، آداب و رسوم خود را از منابع خارجي و سفرنامه‌ها و خاطرات و گزارش‌هاي آنان كسب كرده‌ايم ، تصور مي‌كنيم اين شيوه‌ها غربي است و خاطره‌نويسي تقليدي خودخواهانه به شمار مي‌رود.
خوشبختانه چندين سال است كه اين سنت بار ديگر در اين ديار رونق گرفته است. از همان سال‌هاي اول پس از انقلاب، ابتدا موج مقالات و متن گزارش و تحقيق خبرنگاران، سفرا و كارداران، سياستمداران و تحليل‌گران غربي را در هزاران مقاله و صدها كتاب شاهد بوديم، پس از آن خاطره‌نويس‌هاي خودمان در داخل و خارج كشور، از امراء ارتش اسبق گرفته تا سياستمدارهاي بازنشسته و فعال و موافق و مخالف ، چپ و راست، ملي و مستبد و سلطنت‌طلب و ضد سلطنت و... شروع به كار كردند و در بازار كسادِ كتاب، زندگي‌نامه‌ها رونق قابل توجهي گرفت. هر چند راست و دروغ و حقيقت و مجاز در بسياري از آنها مخلوط شده ، اما اميد است اين كار فرهنگي زمينه و بستر پربركتي براي بهره‌گيري بهتر از گذشته براي پيمودن راه آينده گردد.
مجموعه‌اي كه پيش رو داريد، از موضوعات متنوعي تشكيل شده كه نگارنده به عنوان «يادداشت‌ روزانه» در دوران مختلف زندگي و به‌مناسبت‌هاي گوناگون به‌رشته تحرير درآورده است . اين يادداشت‌ها به نظر نمي‌رسد براي چاپ و مطالعه ديگران نوشته شده باشد، ثبت و ضبط وقايع و مكتوب كردن حوادث مهم زندگي و تجزيه تحليل آن، هم عبرت مي‌آموزد و هم تسلط و تمركز به‌‌افكار و انديشه آدمي مي‌بخشد. به همين دليل هم نويسنده در زمان حيات خويش، علي‌رغم آنكه كتاب‌ها و مقالات زيادي را به طبع رسانده است، تلاشي جدي براي چاپ اين يادداشت‌ها، كه ساده و سريع و بي‌آلايش و بي‌آرايش نوشته شده است؛ شايد به‌دليل احتراز از حديث نفس، به عمل نياورد. اما اكنون كه تقدير الهي او را به ديار باقي برده است، به نظر بازماندگان، اطلاع هموطنان از اين يادداشت‌ها و استفاده از تجربيات زندگي يكي از خدمتگزاران خود، مي‌تواند به خواست خدا منشأ خير و خدمتي گردد، به همين دليل تصميم گرفته شد بخش‌هايي از اين خاطرات را كه از گزند حوادث روزگار و ابناء آن به سلامت باقي مانده است تدوين و تنظيم نموده تقديم هموطنان عزيز نمايد.
اين مجموعه با خاطراتي از دوران جواني، ازدواج، استخدام، اشتغال به كار و احضار به ارتش براي اعزام قوا به سرحدات در ايام بحران‌خيز جنگ دوم جهاني شروع مي‌شود و با يادداشت‌هاي دوران زندان پنج ساله (1341 تا 1346) ختم مي‌شود. در وسط نيز خاطراتي از سفر حج به آن اضافه شده است.
در خاطرات دوران جنگ از مقاومت مردانه لشگر تبريز و برخي لشگرهاي سرحدي با افتخار و از افتضاح فرار و استعفاي رضاشاه، تخليه سربازخانه‌ها ، تطاول سربازان روسي با تأسف ياد شده و گزارش عبرت‌انگيزي از روحيه و رفتار مردم داده شده است.
خاطرات دوران زندان، كه بخش عمده اين مجموعه را تشكيل مي‌دهد، شامل دو قسمت؛ 1- پيش‌آمدها و جريانات سياسي داخل زندان و كل مملكت، 2- صحبت‌هاي خانوادگي است. اين يادداشت‌ها به تدريج و به طور مخفيانه توسط افراد ملاقات كننده يا در فاصله جلسات دادگاه به بيرون فرستاده مي‌شد و گه‌گاه هم گير مي‌افتاد و از دست مي‌رفت (همچون خاطرات بسيار با ارزش دوران تبعيد به برازجان و زندگي دسته جمعي با افسران زنداني حزب توده). آنچه به خارج مي‌رسيد نيز چندان مصونيت نداشت و به كرات قسمت‌هايي از آن به هنگام دستگيري‌هاي بعدي مصادره مي‌شد، به‌طوري‌كه تعدادي از آنها پس از انقلاب از اطاق يكي از بازجوهاي ساواك به دست آمد ! در اين يادداشت‌ها نام و نشان قريب 1500 نفر كه در آن ايام در زندان بودند يا به ملاقات زنداني‌ها مي‌آمدند و يا به نحوي نقشي در مبارزه داشتند آمده است. بنابراين خلاصه و تاريخچه‌اي از مبارزات ملت ايران در پنج سال بحراني 1341 تا 1346 به خصوص قيام 15 خرداد سال 42 به شمار مي‌رود.
بخش «صحبت با خانواده» ، از يادداشت‌هاي زندان نيز هر چند غير سياسي و به ظاهر خصوصي است، اما بعد ديگري از شخصيت نويسنده را، به‌عنوان يك سياستمدار و متفكر و مبارز، نسبت به همسر و فرزند و احساس تعهد و مسئوليت نسبت به آنها ، علي‌رغم همه اشتغالات اجتماعي نشان مي‌دهد.
به اين ترتيب هم خلاصه‌اي از پيش‌آمدهاي برجسته زندگي نويسنده محسوب مي‌شود و هم گزارش صادقانه‌اي از حوادث و قضاياي معاصر مي‌باشد. اميدواريم خالي از فايده نبوده خوانندگان را عبرت و نويسنده را مغفرت و رحمت بيفزايد.

عبدالعلي بازرگان