بعثت (1) مجموعه آثار 2
مهندس مهدي بازرگان
● حروف‌چيني : بنياد فرهنگي بازرگان
● چاپ اول : 1377
● چاپ : پژمان
● تيراژ : 4000 نسخه
● صفحه و قطع: 592 صفحه وزيري
● حق چاپ محفوظ است
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
نشاني : تقاطع بهار و سميه ساختمان ايرج طبقه همكف
شماره 6 كدپستي 15718 تلفن : 8829364

شابك : 7- 029- 316- 964 (جلد اول)   ISBN: 964-316-029-7
شابك : 5- 047- 316- 964 (دوره)   ISBN: 964-316-047-5

مراسم جشن عيد‌فطر انجمن اسلامي دانشجويان دانشگاه تهران، در گلشهر كرج- سال 1337

(مرحوم آيت‌الله طالقاني، مرحوم مهندس بازرگان، شهيد استاد مطهري)

فهرست مطالب
فهرست تفصيلی مطالب 9
مقدمه 17
خداپرستي و افكار روز 19
مسلمانان اجتماعي و جهاني 43
انسان و خدا 73
خودجوشي 111
مسأله وحي 147
تبليغ پيامبر 205
بعثت و ايدئولوژي 233
خدا در اجتماع 385
بعثت و تكامل 449
انگيزه و انگيزنده 499
فهرست آيات 523
فهرست احاديث و دعاها 543
نمايه فارسي 547
نمايه انگليسي و فرانسه 587



فهرست تفصيلي مطالب
خدا پرستی و افكار روز
تبريك 21
نگرانی 23
چرا چنين است 23
خداپرستی خالص 24
آوازه‏های تازه 25
نگرانی و خلأ فكری 26
اشتباه و گناه ما 27
حقيقت اين است كه 28
محرك‏های سه‏گانه 31
احساس خلأ 31
بعد چهارم 33
عشق و پرستش 35
سير تكاملی خدای انسان در اجتماع 36
سير نهايی 37
سير تكاملی در عالم روان‏شناسی 38
چه خوش بی‏گر محبت هر دو سر بی 38
خاتم‏الانبياء 39
دين آينده 41

مسلمان اجتماعی و جهانی
توجه و توسل به‌گذشته 45
تقصير ما در فهم و اجرای دين 48
سير تكامل كلام خدا به زبان انبياء 49
شروع دوره تعقل و پيدايش مكتب عمومی و جهانی اسلام 52
كلام خيلی كلی و عام است 53
منطق اجتماعی قرآن 55
جنبه اجتماعی عبادات و احكام در ضمن توجه به فرد 56
ببينيد چقدر كلی است 57
وضع دنيا و بشر امروز 60
اجتماع، فرد يا هر دو 62
آيا اجتماع به‌جای دين 63
وضع مسلمانهای امروز، مخصوصاً خودمان 64
تدارك برای آينده (مرحله‏ای كه بايد بيايد) 67
اديان توحيدی 67
ثمره مكاتب 69
آزادی و دموكراسی مولد و موجد شخصيت 70

انسان و خدا
آغاز مطلب 75
قبر خدا 75
منظور اصلی 76
انسان 77
امر مسلم محسوس 77
كتاب دستورالعمل موفقيت در كار 77
توجه به عوام يا عامه پروری 78
دموكراسی يا حكومت عامه 79
اولئك كالانعام بل هم اضل 80
تمدن چيست، ترقی چيست، تكامل چيست؟ 81
انحراف‌ها 82
پله بالاتر 83
انسان و صنعت 86
خلاصه كلام 87
دو امّا 88
انبياء 91
حق مقام 91
انبياء چه گفتند 92
مكتب انبياء از نظر اداره اجتماع و تربيت شخصيت 95
خدا 99
طرح مسأله 99
كشش و كشنده 100
پل بزرگ مابين دو بی‏نهايت دور 101
پيوند محبت 102
معجزه نماز و دعا يا پيوستگی پيوند 104
آفتاب آمد دليل آفتاب 105
اينك كه پل زده شده است 106
خداهای ديگر 107

خودجوشی
اجتماع مبارك 113
انگيزه حضور 113
آياتی از بعثت 114
پديده طبيعی 117
ملت خارج‏پرست 118
شرقی و غربی 119
از خودپرستی به فردپرستی و از آنجا به خداپرستی 121
سوگلی طبيعت 122
خدا در دو قاره 123
در شرق دور (هندوستان) 124
نقص پای سوم 125
به‌طور خلاصه 126
اما قرآن 127
منشأ بعثت 129
عموميت مسأله 130
عين واقع 132
عالم خاص انسان 133
تقوا و تربيت 134
هنر پيشه 136
پتروشيمی 137
مسأله دعا 138

مسأله وحی
آغاز مطلب 149
طرح مسأله و اشكالات آن 150
اهميت يا ضرورت مسأله 151
از چه راه وارد شويم 153
راه دشمن به جای دوست 156
سير تكاملی افكار غربي‌ها نسبت به پيغمبر اسلام و رسالت و وحی او 156
الف- دوران تجاهل و تنفر 157
ب- دوران توجه و ترديد 158
البته همه اين‌طور نبودند. 158
ج- دوران تحقيق و تجليل 159
د- دوران تفهيم و تقريب 161
پيش‏بينی آينده 165
بحث انتقادی در باره نظريات مستشرقين 166
آنچه مورد قبول كلی قرار گرفته است، يا ديگر قابل انكار نيست 167
آنچه هنوز به درك و قبول آن نرسيده‏اند 172
الف- طرفداران تقليد يا تعليم مستقيم 173
ب- طرفداران تعليم غيرمستقيم 175
ج- طرفداران تأثير محيط و مقتضيات 177
نارسائی توجيه آقای پروفسور وات 182
راه كج 191
راه بشری و طبيعی، ولی الهی 192
تأمين قبلی احتياجات در عالم حيات 193
راه‌های مختلف تأمين و تعليم در بشر 194
به جستجوی مهبط وحی 197
خلاصه كنيم 201
معذرت بخواهيم 202

تبليغ پيامبر
آغاز مطلب 207
تبليغ پيغمبر چگونه بوده است؟ 208
1- آيا اسلام به زور شمشير،تحميل شده است؟ 209
2- تأييد يا دخالت خدائی و معجزه پيغمبری 210
3- فلسفه و كلام و موعظه . 212
4- جدال با اديان ديگر و كوباندن طرف 213
5- تحريك عواطف وعوامفريبی . 215
شهادت واقعيات 215
تبليغ پيغمبر 218
بعد از هجرت 218
روش تبليغ 221
مقايسه با تبليغ كمونيسم 222
تبليغ كامل و جامع 226
تبليغ ما چگونه باشد 229

بعثت و ايدئولوژی
چه ارتباطی؟ 235
كهنه و نو 236
ارتجاع نو 237
ايدئولوژی در گذشته و حال 238
مأخذ مطالعه و ملاحظات اوليه 240
بخش اول: سير تحولی تاريخی ايدئولوژی 242
1- دولت - شهر يونان 242
2- امپراتوری جهانی اسكندر 243
3- دولت آسمانی رواقيون 244
4- از جمهوری رم تا امپراتوری روم 245
5- قرون وسطی و سايه مسيحيت بر فلسفه حكومت 245
6- بازگشت به قدرت مركزی 247
7- قرن 17 (تجديد نظر در فرضيه حقوق طبيعی) 248
8- متفكرين فرانسوی قرن 18 و نزول حقوق طبيعت 249
9- هگل (ديالكتيك وناسيوناليسم) 252
10- ليبراليسم يا راديكاليسم فلسفی 253
11- ماركس و ماترياليسم ديالكتيك 254
12- سوسياليست‌ها 255
13- سوسياليست‌های بعد از ماركس 258
14- لنينيسم و كمونيسم 259
15- فاشيسم و ناسيونال سوسياليسم 263
بخش دوم: عصاره گيری و مقايسه 269
دور ريخته‏ها 270
1- اصل الهی زمامدار 270
2- اصالت فرد و آزادی مطلق 271
3- تبعيت دولت از مؤسسات مذهبی 271
4- راسيوناليسم يا اصالت مطلقه عقل و علم 272
5- اصل سودجوئی (يوتيليتاريسم) 274
قبول شده‏ها 274
1- مركزيت دولت و قدرت حكومت 274
2- حاكميت عامه 275
3- ضرورت ايدئولوژی 276
4- اتكاء به واقعيت طبيعی و انسانی 276
5- رهبری و طراحی 277
اينك نظری به آيه بعثت 277
نگرانی‏ها و ايرادها 280
حركت از نو 282
ايدئولوژی الهی 284
اشكال‌ها و آزمايش‌ها 286
مسأله نبوت 290
مسأله برگشت به منزل اول و به شكل اصلی، يعنی نبوت 291
بخش سوم: ايدئولوژی اسلامی 293
مبانی ايدئولوژی الهی 293
الف- تسليم با اختيار و آزادی 293
ب- انشاء قانون 295
ج- نگارنده تاريخ 299
معنی و مالك حكومت (حكومت عامه و فرضيه ولايت) 301
فرد و اجتماع 309
اصل تقوا 311
اصل آزادی 317
اصل مساوات و عدالت 322
اصل مشورت و اكثريت و انتخاب زمامدار 324
اصل اطاعت و حفظ جماعت 336
صلح و جنگ 345
مقام و ارزش كار 357
اقتصاد 357
1- اسلام چه نظری نسبت به مال و اقتصاد دارد؟ 360
2- چه اصول و مقرراتی را در اين زمينه حاكم كرده است؟ 364
الف) اصل استخلاف 364
ب) اصل اكتساب و توليد 366
ج) اصل لاضرر و لاضرار 371
د) حقوق كارگر 372
ه‍ ) انفاق‌ها و حقوق واجبه 373
و) اختيارات حكومت اسلامی 375
مليت و ميهن 376
اما در ايدئولوژی اسلامی 378

خدا در اجتماع
آغاز مطلب 387
خدانشناسی 389
عامل امروزی خدا نشناسی 390
اصرار عجيب 391
جوابهای قرآن 394
آيا پرستش و شرك از بين رفته‏اند؟ 396
خدای اجتماع 397
رهايی و سرگردانی بشريت 399
Ersatz ها يا جانشين‏ها 401
شرك نوين 402
روان‏شناسی بت‏پرستی 402
اينها، بت‏پرستی يا مظهردوستی نيست؟ 403
خصلت مصدر سازی 404
اصول پرستی 405
به‌دست خود تو سرخود 410
قانون كثرت افراد يا قانون اعداد بزرگ 413
نگرانی‏ها و ايرادها 421
فرق مادی و معنوی 422
نوجويی 425
مراحلی كه در پيش است 428
اشتباه بزرگ و حكايت سراب 431
راه‏حل‏ها 436
اينك علت آن همه اصرار قرآن 441


بعثت و تكامل
آغاز مطلب 451
مراحل رشد در يك فرد 455
مقاسيه پيامبر اسلام با پيامبران گذشته 456
شرح و تفصيل 457
1- تغيير شكل معجزات و امدادها 457
2- تغيير شكل تهديدها 462
3- تغيير منطق جدال و تكيه بر روی علم و فكر 465
4- توسعه رسالت به جامعه بشريت . 469
5- پديده جديد نفاق 472
6- عقيده به آخرت و تكيه روی عنصر زمان 474
7- خاتميت 476
8- امامت و مهدويت 478
تكامل توجيه شده و سازنده 482
سير در علوم و افكار 483
آيا پيغمبر خاتم، فضيلتی بر پيغمبران ديگر دارد؟ 490

انگيزه و انگيزنده
سخن امشب 501
انگيزه پيغمبر چه بوده است و انگيزنده او چه چيز يا چه كس؟ 502
سخنگوی ما بشرها 502
سند محكم 503
زبان آمار 504
چكش دوم 505
مصالحه 507
عاشقی 509
خدا نامه 511
خدا تا به كجا 512
مصلح بزرگ 513
سخنگوی خدا 514
احتمالات 515
عشق و عرفان 516
انگيزنده 519
گفتار بارور 520

بسم ‏الله الرحمن الرحيم

 «هُوَالَّذی بَعَثَ فِی اْلاُميّينَ رَسُولاً مِنهُم  يَتلُوا عَلَيهِم آياتِهِ وَ يُزَكّيهِم وَ يُعَلِّمَهُمُ الكِتابَ وَ الحِكْمَةَ وَ اِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفی ضَلالٍ مُبينٍ» *

مقدمه

مجموعه‏ای كه به‌عنوان اولين جلد از «مجموعه بعثت» تقديم خوانندگان گرامی مي‌گردد، از ده اثر كوچك و بزرگ تشكيل شده است كه تماماً طی ساليان 1337 تا 1348 به‌تدريج و بعضاً چندين بار، به‌چاپ رسيده و اكنون به‌كلی ناياب مي‌باشد. اين مقالات متن تدوين و تفصيل يافته سخنراني‌هايی است كه نويسنده عمدتاً به‌مناسبت جشن مبعث انجمن اسلامی مهندسين ايران، با استفاده و استمداد از دومين آيه سوره مباركه جمعه (معروف به آيه بعثت) ايراد كرده است. سنت چنين بوده كه هر سال موضوع بحث متمركز روی جزئی از آيه بعثت و يا كلمه‏ای از آن باشد و به بركت اين آيه، نويسنده در طول ساليان دراز، مستمراً در جشن‏های مبعث از همين آيه الهام گرفته و حتی آخرين سخنرانی، در آخرين سال حيات خود (1373) را، تحت عنوان «بعثت و آزادی» در همان انجمن ايراد نمود.
متن بسياری از اين سخنراني‌ها كه در طول نزديك به چهل سال انجام شده، به‌تدرج به چاپ رسيده و برخی نيز تاكنون شرايط چاپ نيافته و متأسفانه دست‌نوشته يا نوار برخی از آنها هم از دست رفته است. با اين حال اميدواريم سه جلد از مجموعه آثار را، به خواست خدا اختصاص به سخنراني‌های جشن مبعث و آيه مباركه آن بدهيم، به‌اميد آنكه بعثت و تحول مباركی در زمينه تدبر در آيات قرآنی حاصل گردد.
معنای واژه «بعثت» نوعی برانگيختگی و بيداری درونی است كه موجب حيات و حركت و انقلاب و تحول نفسانی مي‌گردد. به همين دليل به بيدار شدن شخص پس از خواب شبانه، كه تحولی از سكون و آرامش، به حركت و تلاش است، يا به بيدار شدن انسانی بصير در جامعه جاهل و به خوابِ غفلت فرو رفته، «بعثت» می‏گويند؛ همان بعثت بندگان بزرگواری كه بندهای تكامل تاريخی انسان را به‌يكديگر پيونده داده است.
چنين پديده و راز و رمز بزرگی كه از ميان اميين رسولی از ميان خودشان برای تلاوت آيات الهی و تزكيه اخلاقی و تعليم كتاب و حكمت برايشان برانگيخت، بزرگ‌ترين تأثير را از ميان آيات فراوان قرآن، روی دل و دِماغ نويسنده به‌جای گذاشت و استعدادهای درونی او را آنچنان تحت جاذبه نيرومند خود قرارداد كه توانست به توفيق الهی حداقل بيست اثر مفيد و سازنده را پيرامون ابعاد و اجزاء آيه بعثت به رشته تحرير درآورد. به‌اين ترتيب خود نيز در شعاع انوار هدايت‌بخش اين آيه مباركه، بركت و بهره فراوان گرفت.
ذكر مكان و موقعيت اين سخنراني‌ها نيز از نظر شناخت شرايط و اوضاع و احوال آن روزگار، خالی از فايده نخواهد بود. چهار سخنرانی را نويسنده در مسجد هدايت (خيابان اسلامبول) پايگاه تربيتی و تفسيری مرحوم آيت‌الله طالقانی ايراد نموده و دو مقاله نيز متن تدوين يافته سخنرانی در مسجد «حاج حسن» (خيابان اميربهادر) است. سخنراني‌های ششم تا نهم محصول دوران اسارت پنج ساله در زندان‌های قزل قلعه، قصر و تبعيدگاه برازجان مي‌باشد كه متن آن مخفيانه به بيرون ارسال شده است.
به اين ‏ترتيب ده مقاله از سخنراني‌های اين مدت (1337 تا 1348) تنظيم و تقديم خوانندگان ارجمند مي‌گردد.
برای گوينده و نگارنده مغفرت و رحمت و برای شنونده و خواننده هدايت و عنايت الهی آرزو مي‌نمايد.

بنياد فرهنگی مهندس مهدی بازرگان

*.سوره جمعه آيه / 2