● مباحث بنيادين (مجموعه آثار شماره 1)
● مهندس مهدي بازرگان
● تيراژ : 5000 نسخه
● چاپ اول : 1377
● حروف‌چيني : بنياد فرهنگي مهندس مهدي بازرگان
● چاپ : پژمان
● قطع و صفحه : 600 صفحه
● حق چاپ محفوظ است
● تهران : تقاطع بهار و سميه، ساختمان ايرج، طبقه همكف
شماره 6 كدپستي 15718 تلفن : 8829364

شابك: 8-037-316-964    ISBN: 8-037-316-964
 

مراسم جشن عيد‌فطر انجمن اسلامي دانشجويان دانشگاه تهران، در گلشهر كرج- سال 1337

(مرحوم آيت‌الله طالقاني، مرحوم مهندس بازرگان، شهيد استاد مطهري)

فهرست مطالب
فهرست تفصيلی مطالب 5
پيشگفتار 13
راه طی شده 15
عشق و پرستش 247
ذره بی‏انتها 447
فهرست آيات 547
فهرست احاديث و دعاها 567
نمايه 569


فهرست تفصيلي مطالب
پيشگفتار 13

راه طی شده
مقدمه مؤلف در رابطه با چاپ سوم‌ كتاب 17
ديباچه 19

فصل مقّدم
1- خصوصيت دعوی پيغمبران 25
انكار انبياءِ 25
مسأله وحی 26
اختلاف پيغمبران با فلاسفه و دانشمندان 27
تفاوت‏های ديگر با فلاسفه 31
پديده خاص 36
قياس الهام هنرمندان و وحی پيغمبران 39
راه انبياء و راه بشر 42
2- خلاصه اديان 43
3- اشكالات بشر و سير تاريخی انبياء 44
اولين ندای هدايت 45
اصلاح نژاد 45
حضرت ابراهيم مؤسس اديان و افكار جديد 48
نسل ابراهيم 50
در برابر عشق و مال 50
يك مظهر ديگر از مفاسد تمدن 51
ظهور موسی 53
حضرت مسيح 56
پيغمبر آرين 58
آخرين ندای هدايت يا مرحله نهايی سير 60
دو سير متضاد 66
4- نظری به‌مذاهب باستانی و توجه مجدد به‏مسأله وحی 68

مرحله اول از راه طی شده
توحيد 83
قدم اول در طريق توحيد 83
جلوه طبيعت 84
پيدايش فلسفه 85
بازگشت مجدد به طبيعت 86
شروع مبارزه با اديان 88
احيای كلمه توحيد 90
دين و دانش 92
محل فعلی در مرحله اول 94
دو سير متضاد 94
استدلال‌های كهنه 109

مرحله دوم از راه طی شده
عبادات 115
عبادات سه‏گانه 115
جستجوی سعادت 116
بهداشت يا اولين بند از عبادات 117
نوع‏پرستی ناشی از نفع‏پرستی 117
اخلاق معنوی و اخلاق مادی 119
وظايف اجتماعی 120
علم يا بندی از عبادات 121
آزادی بشريت و مبنای وظايف مدنی 126
آزادی خدايی و مبنای عبادات دينی 132
سرّ خوشبختی ملل غرب 135
نفع‏پرستی يا كليد سعادت آخرالزمان 138
«جامعه» شاگرد قديم دين و رقيب جديد آن 140
مسأله بی‏نيازی جامعه از دين و عبادات 145
دين در جامعه‏های غربی و شرقی 148
چگونه راه طی مي‌شود؟ 154
دوثلث از راه 161

مرحله سوم از راه طی شده
قيامت 163
مشكلات مخصوص قيامت 165
جواب قدما 166
طرز استدلال قرآن و ارائه طريق قيامت 169
تعبير آيات 172
پاداش نيك و بد 176
ثبت و ضبط اعمال 178
مراحل و مبانی قيامت 179
الف- مراحل 179
ب- مبانی 181
قيامت در مذاهب سلف 183
در اوستا 184
در تورات 186
در انجيل 191
1- مسئله رستاخيز و اصل قيامت 192
2- حيات جاويدان، ملكوت آسمان، ديدار خدا، نجات 193
3- داوری، روز جزا، آموزش و عذاب 194
4- جهنم و عذاب آن 195
5- بهشت 195
6- انقضای عالم و ظهور حضرت مسيح 196
اما راه بشر... 199
آيا بشر به‌قبول آخرت نزديك مي‌شود يا دور! 200
قانون لاوازيه يا اصل بقای ماده 205
اصل اول ترموديناميك يا اصل بقای انرژی 206
خويشاوندی ماده و انرژی 208
حقيقت ماده 209
منظره خيالی و منظره واقعی دنيا 211
انرژی چيست؟ 212
قدرت چيست؟ 212
دنيای جنبندگان 214
تفاوت نسل با فرد 216
شخصيت 218
تكيه‏گاه مادی شخصيت 220
شخصيت در كجاست؟ 223
اصل بقای شخصيت 225
احيای نفس 228
توسعه شخصيت و مسأله ثواب و عقاب 232
توشه آخرت و پيوندهای زنده‏كننده شخصيّت 235
حدوث قيامت 241

عشق و پرستش يا ترموديناميك انسان
مقدمه 249
1- چند كلمه از عشق 253
1. 1- دنيای عشق 254
2. 1- آيا عشق را بايد به حساب آورد؟ 254
3. 1- انواع عشق و قدرت آن 255
4. 1- تعميم عشق 259
5. 1- احتياج 260
2- چند كلمه از زندگی 262
1. 2- مدار زندگی 263
22. 2- تكرار و تكثير مدار 264
3. 2- معنای حيات 266
3- ترموديناميك حيات 268
1. 3- فضولی ترموديناميك در علوم طبيعی 269
2. 3- تشبيه 270
3. 3- انرژی از كجا می‏آيد: 271
4. 3- بی‏مايه فطير است 274
5. 3- پيری 275
4- نيروی زندگی 277
1. 4- موجبات افزايش آنتروپی (S) در حيوانات خون گرم 278
2. 4- انرژی موثر يا انرژی مفيد در حيوانات ايزوترم 281
3. 4- تغييرات تناوبی انرژی مؤثر(W) 283
4. 4- ناخوشی 285
5. 4- انرژی مؤثر سلول‌های تناسلی 285
6. 4- تأثير حافظه روی مدارهای زندگی 286
7. 4- ارتباط و تقارن احتياجات 287
8. 4- سنين شادابی 288
9. 4- نعمت خواب 290
5- مسئله مرگ 294
1. 5- نظری به حيوانات خونسرد و نباتات 295
2. 5- فرار از مرگ 297
3. 5- استقبال از مرگ 299
4. 5- مكتسبات 300
5. 5- مكتسبات غريزی و مكتسبات ارادی 304
6- ترموديناميك در اجتماع و در اقتصاد 307
1. 6- ترموديناميك اجتماع 308
2. 6- پارامترهای اقتصادی جامعه 309
1. 2. 6- انرژی اقتصادی 309
2. 2. 6- نيروی اقتصادی -نيروی صنعتی - فورمول نرخ و دستمزد 311
3. 2. 6- مساعی افراد 314
4. 2. 6- بهای كالا 315
5. 2. 6- وجوه مختلف فعاليت 317
6. 2. 6- تعادل اقتصادی و رشد اجتماعی 319
3. 6- شرايط بهبود وضع اقتصادی جامعه 321
1. 3. 6- شرايط عمومی اجتماع 321
2. 3. 6- شرايط خصوصی مشاغل مختلف 323
4. 6- روابط بهتر از آدياباتيك و جامعه بهره‏ورتر از ماشين كارنو 325
5. 6- افزايش دارايي‌ها و ترقی هزينه زندگی در جامعه غيرمتعادل 326
6. 6- فرمول ماسيو و معادله گيبس- هلمهولتز 330
7. 6- تطبيق يافتن مال با آنتروپی 332
8. 6- قوانين اجتماع 333
9. 6- عمر اجتماع 336
1. 9. 6- مراحل سقوط 337
7- ترموديناميك در اخلاق 342
1. 7- تفاوت انسان با حيوان 343
1. 1. 7- انواع عشق‌های انسان 345
2. 1. 7- مكتسبات عشق‌های انسان 346
2. 7- معيار مثبت محسوس برای خوبی و بدی و تشخيص حق از باطل 348
1. 2. 7- فرمول كلی 348
2. 2. 7- چند نمونه 350
3. 2. 7- مقايسه با مقياس‌های ديگر 354
3. 7- نقش ماديات برای فرد و برای اجتماع 355
4. 7- مكتسبات نفسانی و مسئله اخلاق 358
5. 7- نيروی اخلاقی 361
6. 7- مشتقات نسبی نيروی اخلاقی 364
7. 7- راندمان مدارهای زندگی و مسئله تقوی 365
8. 7- مدارهای اخلاقی غيرمسدود 371
9. 7- مسأله پاداش و كيفر 372
8- ترموديناميك بعد از حيات 375
1. 8- تازه‏جويی 378
2. 8- از نطفه تا بلوغ 380
3. 8- از بلوغ تا مرگ - قلعه‏های زندگی 382
4. 8- دستگاه‌های ثبت و ضبط 384
5. 8- بعد از مرگ 386
6. 8- نشر و حشر 390
7. 8- در بهشت و جهنم 393
صفحات معترضه 397
9- پرستش 409
1. 9- سوسياليسم يا حركت ابدی 413
2. 9- در جستجوی معبود 420
3. 9- پل‌های عشق 422
4. 9- از اجبار تا اختيار 425
5. 9- سير تاريخی 426
6. 9- راه طی شده در عشق 428
7. 9- انماالحيوة عقيدة و جهاد 433
8. 9- در گرداب عقايد 434
9. 9- شهادت 435
10. 9- شخصيت 439
11. 9- راه يافته 443

ذره بی انتها
شروع مطلب 449
ستيزه با طبيعت 450
بی‏نيازی و استقلال 450
مسأله مشكل 451
جستجوی جواب مسأله 454
در وادی بينهايت 455
اين انسان ناچيز 455
بينهايت كوچك دانستن ما 456
بينهايت كوچك بينهايت بزرگ 459
راه زيادی كه طی شده است 462
خرينه‏های بی‏نهايت 466
آرزو و آزادی 466
دم يا نفخه خدايی و نادانی و بيچارگی بشر 469
مسئله روح 471
روح در قرآن 471
در باره آدم 471
در باره حضرت عيسی 472
وحی به پيغمبران 472
امداد و اسلام بر اولياء 472
نظر علم امروزی راجع به روح 475
عجز علم 477
1- ابداع اوليه جهان... 477
2- خواص و كيفيات عناصر... 477
3- پيدايش و پديده حيات 478
4- قانون تكامل 477
5- پيدايش انسان 479
6- امكانات و نيروی بی‏نهايت انسان 479
عجز بيشتر در برابر مسايل مشكل‌تر 480
جهان سه عنصری 481
جواب مسايل بلاجواب 482
1- پيدايش اوليه جهان يا آفرينش: 482
2- نظام جهان و قوانين طبيعت: 485
3- پيدايش حيات: 485
4- پيدايش انسان: 486
5- بعثت انبياء: 487
6- معجزات پيغمبران و بلاهای آسمانی - نزول امر: 489
7- پايان جهان: 491
محصول‌های سه گانه 493
حكومت عنصر سوم و دو مرحله بودن جهان 497
مرحله اول يا زندگی دنيا 498
الف- مرحله ايجاد يا امر و تدبير 499
ب- مهلت و تأخير 499
ج- مرحله اجل و تقدير 500
د- اسباب و وسايل 501
مرحله دوم يا حكومت عنصر سوم 502
الف- رسيدن اجل و سرآمدن دوران مهلت... 502
ب- تجسم و تشخص عنصر دوم... 503
ج- بقای ماده و زندگی جسمانی 505
د- زوال و لغو اصل كهولت (آنتروپی) 506
ه‍ - مصدر انرژی شدن اشياء... 506
و- آنجا «نزد خدا» است 507
آنتروپی و آخرت 508
منشاء آنتروپی 509
دوام و تجدد دنيا 510
آنتروپی و زمان 511
آثار روانی آنتروپی و زمان روی انسان 512
رابطه اخلاق با زمان 513
تأمين خواسته‏ها در آخرت و رؤيت اعمال و فرشتگان 514
بازگشت به‌خدا و مدار عمومی خلقت 516
به‌سوي بهشت 519
بهشت‏های مختلف 519
بهشت قرآن 523
منازل بهشت 527
خلاصه 543

 

بسم ‏الله‏الرحمن‏الرحيم

بـمانـد سال‌ها اين نظم و ترتيب
زمـا هر ذره خاك افتـاده جائی
غرض نقشی است‌كز ما باز ماند
كــه گــيتی را نــمی‏بينم بقـائی
مگر صاحبدلی روزی به‌رحمت
كــند در كـار درويشان دعائی (1)

مقدمه
ابيات فوق را مرحوم مهندس مهدی بازرگان در سال 1368 در صدر مقدمه مكتوب خود بر مجموعه‏ای از خاطرات آورده بودند. ابياتی‌كه ترجمان ديگری از فناپذيری جهان مادی و تداوم حيات معنوی آدمی است. بي‌شك آنچه از آن بزرگوار به‌نسل حاضر و آينده به‌ميراث رسيده، هميانی پربار و انباشته از، بيش از 300 كتاب، مقاله و مصاحبه و تحقيق است كه در طول ساليان متمادی به خزانه معارف اين سرزمين افزوده شده است. حفظ و حراست اين ميراث، تنظيم و تبويب مجدّد آن و تدارك مجموعه‏ای همگون و يك شكل در قالب «مجموعه آثار» يكی از وظايفی بود كه «بنياد فرهنگی مهندس مهدی بازرگان» در جنب فعاليت‏های فرهنگی ديگر خود بر دوش همت گرفت. ناگفته نماند كه طرح چهار چوب اصلی مجموعه آثار در زمان حيات آن بزرگوار و ترتيب و تنظيم اوليه آن توسط خود ايشان انجام يافته است و «بنياد» بر اساس همان پيش طرح نخستين، با تكميل بخش‌های ناقص، به‌‌تنظيم مجموعه‏های مختلف‌ اهتمام دارد. انتشار اين مجموعه آثار در جنب جمع‏آوری كليه آثار صوتی و تصويری مهندس بازرگان، در شرايطی‌كه دسترسی نسل جوان و تشنه حاضر به‌محورهای فكری ايشان به‌دشواری حاصل می‏گردد، اقدامی موجه و ضروری به نظر می‏رسد. و شيفتگان حقيقت را در شناخت آثاری‌كه هر يك در زمان خود روشنگر زوايای تاريك و هدايتگر رهروان طريق روشنفكری دينی بوده‏اند استعانت خواهد كرد.
مجموعه حاضر متشكل از 3 مبحث زيربنايي است:
1- راه ‌طی ‌شده ‌كه تفصيل و توسعه 4 جلسه سخنرانی است ‌كه به‌ دعوت انجمن اسلامی دانشجويان در آذرماه 1326 در مسجد سپهسالار (شهيد مطهری فعلی) ايراد شده است و در چاپ نخستين و دوم به‌تدريج نكاتی به‌آن افزوده‌ گشته و تاكنون قريب 20 بار تجديد چاپ شده است.
2- عشق و پرستش كه در سال 1336 در زندان لشگر 2 زرهی به‌رشته تحرير درآمده است.
3- ذره بی‏انتها كه متن آن در سال 1344 در زندان قصر نگاشته شده است.
هر يك از مباحث فوق در ظرف زمانی خود پاسخ به نياز مبرم جامعه و يا راه‌ حلي براي سئوالات و انديشه‏های مطرح در متن اجتماع آن روزگار است، پرسش‏ها و نيازهايی‌كه هنوز بسياری از آنها در ساحت انديشه امروز نيز كم‌ و‌ بيش به‌چشم می‏خورد. بي‌شك تدقيق مجدد و مجدّانه در هر يك از مباحث مذكور اجتماع جوان و تشنه ما را به ادراك ژرف‌تری از انديشه دينی امروز، سير تطور و روند شكل‏گيری آن، استعانت می‏كند.
شايسته است از همكاران بنياد به ويژه از همه كسانی كه در تنظيم متن، ويرايش و تهيه فهرست آيات و احاديث، نمايه، حروف‏چينی، طراحی روی جلد و چاپ اين مجموعه آثار با صميميت، علاقه‌مندی و دقت فراوان اهتمام ورزيده‏اند تشكر و قدردانی به عمل آيد. به اميد آنكه اين تلاش مقبول حق‏تعالی قرار گيرد و ارمغان رحمت واسعه و غفران الهی برای نويسنده آن گردد.

بنياد فرهنگی مهندس مهدی بازرگان

(1) گلستان سعدى / ديباچه، صفحه 57، تصحيح مرحوم غلامحسين يوسفى.